КАКОВ УРОВЕНЬ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ РЕГИОНОВ УЗБЕКИСТАНА?
Аннотация
В статье оценивался интегральный показатель уровня экономического развития регионов в 2021-2022 гг. Соответственно были определены уровень интегрального индекса основных показателей регионов страны: валовой региональный продукт (ВРП) на душу населения, промышленное производство, сельское хозяйство, инвестиции, услуги и экспорт. В результате оценки регионы Узбекистана разделены на 4 группы по уровню экономического развития: высокоразвитые, хорошоразвитые, среднеразвитые и относительно слаборазвитые. Также были определены межрегиональные различия основных показателей регионов. В результате были предложены основные направления дальнейшего развития регионов.
Ключевые слова
регион, основные показатели, индекс, оценка, группировка, уровень развития, дифференциация.
Автор
Сайдаҳмедов Ҳикматулла Маҳкамович, Турсунова Назокат Толибжоновна. Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти.
ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДЛАРИНИНГ ИҚТИСОДИЙ РИВОЖЛАНГАНЛИК ДАРАЖАСИ ҚАНДАЙ?
Сайдаҳмедов Ҳикматулла Маҳкамович
Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти
бош илмий ҳодими, и.ф.н., доцент
Турсунова Назокат Толибжоновна
Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти
таянч докторанти
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60 сонли “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги фармонида белгиланган вазифаларда ҳудудларни жадал ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш вазифаси қўйилган. (1).
Ҳудудларнинг ҳозирги ижтимоий-иқтисодий ривожланганлик даражасини баҳолаш ва чуқур таҳлил қилиш, мавжуд муаммоларни аниқлаш, шу асосда ҳудудларнинг барқарор ривожланишини таъминлаш долзарб вазифалардан бири. Бу вазифаларни амалга оширишда ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражасини кўрсатувчи индекслар алоҳида ўринга эга.
Охирги йилларда мамлакатимизда ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга катта эътибор берилмоқда. Ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражаси интеграл индексини баҳолаш мамлакат ҳудудлари (Қорақалпоғистон Республикаси, 12та вилоятлар ва Тошкент шаҳри) кесимида амалга оширилади. Унинг даврийлиги, йилнинг ҳар бир чорагида ва йил якуни бўйича баҳоланади. Бу услуб Ҳ.М. Сайдаҳмедов муаллифлигида “Ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражаси интеграл индексини аниқлаш услуби ва натижалар” номли мақолада чоп этилган (3).
Юқорида қайд этиб ўтилган услуб асосида 2021-2022 йиллар натижалари бўйича ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражаси интеграл индекси аниқланди (1-жадвал).
Ҳисоб-китоблар натижасига кўра бу кўрсаткич бўйича Ўзбекистон ҳудудлари 4 гуруҳга бўлинди:
I-гуруҳга, яъни, юқори даражада ривожланган ҳудудларга Тошкент шаҳри ва Навоий вилояти кирди. Бунинг асосий сабаби бўлиб Тошкент шаҳри Республика ҳудудлари ичида аҳоли жон бошига тўғри келадиган хизматлар соҳаси, инвестициялар ва экспорт бўйича энг юқори 14 баллни олди ҳамда ЯҲМ, саноат бўйича 13 баллга эга бўлди ва натижада индекси 0,971 ташкил этиб мамлакатда 1-ўринни эгаллади.
Навоий вилояти аҳоли жон бошига ишлаб чиқарилган ЯҲМ, саноат ва қишлоқ хўжалиги бўйича энг юқори 14 балларни эгаллаган бўлса, хизматлар ва инвестициялар бўйича 13 балл ва экспорт бўйича 12 балл эгаллаб, натижада 0,940 индекс билан 2-ўринга жойланди.
II-гуруҳга, яъни, яхши ривожланган ҳудудларга Сирдарё, Тошкент ва Бухоро вилоятлари кирди.
III-гуруҳ, ўрта ривожланган ҳудудларга Андижон, Жиззах, Самарқанд ва Хоразм вилоятлари жойлашди.
IV-гуруҳ, иқтисодиёти нисбатан паст даражада ривожланган ҳудудлар Қорақалпоистон Республикаси, Фарғона, Наманган, Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларини ташкил этди.
Таъкидлаб ўтиш жоизки аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯҲМ, саноат, хизматлар соҳаси, инвестициялар ва экспорт бўйича Сурхондарё вилояти Тошкет шаҳрига нисбатан иқтисодий ривожланганлик даражаси 5,5 марта кам.
Ривожланганлик даражаси интеграл индексига кўра 2022-йилга келиб Тошкент шаҳри ва Фарғона вилояти кўрсаткичларида ўзгариш кузатилмаган. Жиззах (0,002), Aндижон (0,009), Навоий (0,010), Қорақалпоғистон Республикаси (0,021), Самарқанд (0,071) вилоятлари кўрсаткичларида ўсиш кузатилган булса, Тошкент (0,003), Наманган (0,007), Сирдарё (0,012), Қашқадарё (0,014), Хоразм (0,024), Бухоро (0,026) ва Сурхондарё (0,026) вилоятларикўрсаткичларида пасайиш намоён бўлди
(1-диаграмма, 1-жадвал).
1-диаграмма

*Манба: Ўзбекистон Республикаси давлат статистика қўмитаси маълумотлари.
1-жадвал
Ҳудудларнинг ривожланганлик даражаси интеграл индекси бўйича гуруҳлаштириш
Т/р |
Ҳудудлар номи | 2021 йил январь-декабрь Ривожланганлик даражаси индекси ( | Ўрни | 2022 йил январь-декабрь Ривожланганлик даражаси индекси ( | Ўрни |
| Юқори даражада ривожланган(0,851≤ |
| |||
1 | Тошкент ш. | 0,971 | 1 | 0,971 | 1 |
2 | Навоий | 0,940 | 2 | 0,950 | 2 |
| Яхши ривожланган (0,701≤ |
| |||
3 | Сирдарё | 0,762 | 3 | 0,750 | 3 |
4 | Тошкент | 0,738 | 4 | 0,735 | 4 |
5 | Бухоро | 0,726 | 5 | 0,700 | 5 |
| Ўрта ривожланган(0,401≤ |
| |||
6 | Андижон | 0,548 | 6 | 0,557 | 6 |
7 | Жиззах | 0,548 | 7 | 0,550 | 7 |
8 | Хоразм | 0,452 | 8 | 0,428 | 9 |
9 | Самарқанд | 0,429 | 9 | 0,500 | 8 |
| Нисбатан паст ривожланган (0,100≤ |
| |||
10 | Қорақалпоғистон Республикаси | 0,393 | 10 | 0,414 | 10 |
11 | Фарғона | 0,357 | 11 | 0,357 | 11 |
12 | Наманган | 0,310 | 12 | 0,307 | 12 |
13 | Қашқадарё | 0,286 | 13 | 0,250 | 13 |
14 | Сурхондарё | 0,190 | 14 | 0,164 | 14 |
*Манба: Ўзбекистон Республикаси давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида ҳисобланган.
Охирги йилларда ҳудудлараро ижтимоий-иқтисодий ривожланиш тафовутлар пасайиши ЯҲМ (5,22 мартадан 5,14 мартагача), қишлоқ хўжалигида (2,77 мартадан 2,56 гача), инвестициялар бўйича (9,62 мартадан 4,87 мартагача) кузатилди. Бу албатта ижобий натижадир. Аксинча саноат, хизматлар соҳаси ва экспорт бўйича ҳудудлараро тафовутлар ортди (2-жадвал).
2-жадвал
Ижтимоий-иқтисодий ривожланиш | 2021й | 2022й | Ўзгаргариши (+, -) | ||||
Кўрсаткичи энг юқори ҳудуд
| Кўрсаткичлари энг қуйи ҳудуд
| Тафовут (марта) | Кўрсаткичи энг юқори ҳудуд
| Кўрсаткичи энг қуйи ҳудуд
| Тафовут (марта) | ||
ЯҲМ | Навоий
| Сурхондарё | 5,22 | Навоий | Сурхондарё | 5,08 | 0,14 |
Саноат | Навоий | Сурхондарё | 28,74 | Навоий | Сурхондарё | 30,6 | - 1,86 |
Қишлоқ хўжалиги | Навоий | Тошкент | 2,77 | Навоий | Тошкент | 2,56 | 0,21 |
Инвестициялар | Тошкент ш. | Сурхондарё | 9,62 | Тошкент ш. | Фарғона | 4,87 | 4,75 |
Хизматлар | Тошкент ш. | Фарғона | 6,10 | Тошкент ш. | Қашқадарё | 10,2 | -4,10 |
Экспорт | Тошкент ш. | Қашқадарё | 16,80 | Тошкент ш. | Сурхондарё | 19,3 | - 2,50 |
*Манба: Ўзбекистон Республикаси давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида муаллифлар томонидан ҳисобланган.






Комментарии