NORDON GAZLAR YUTUVCHI TRIAZIN TURKUMIDAGI YUTGICHLARNING SANOATDA QOʻLLANILISH ISTIQBOLLARINI TADQIQ QILISH
Annotatsiya
Ushbu maqolada Triazinlar olti a’zoli halqada uchta azot va uchta uglerod atomidan iborat va 1,3,5-tris-(2-gidroksietil) geksahidro-s-triazin (shuningdek, MEA triazin sifatida ham tanilgan) triazin uchun eng ko‘p ishlatiladigan triazin turkumlari eng koʻp qoʻllaniladigan turkum sifatida oʻrganilib. Triazinga asoslangan assimilyatsiya jarayoni tahlil qilindi ,nordon gazning H2S kontsentratsiyasi bir necha yuz ppm dan past bo‘lganida gazni tatlandırıcı sifatida ishlatilishi oʻrganildi. Bu yerrda triazinga asoslangan yutilish jarayonini ko‘rib chiqamiz, chunki ular doimiy ishlash uchun mo‘ljallangan va ommaviy tizimlarga qaraganda kamroq kapital xarajatlarga ega Triazin asosidagi assimilyatsiya jarayoni uchun Aspen Plus simulyatsiyasining soddalashtirilgan texnologik oqim diagrammasi nordon gaz triazin asosidagi changni yutish vositasi bo‘lgan absorberga yuboriladi va suyuq gaz aralashmasi ajratiladi. Hamda tadqiqot asosid MEA triazin asoslangan holda nordon gazlardan tozalash jarayoni ko‘rib chiqilgan hamda tadqiqot yuzasidan xulosa va takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so'z
Triazin, triazin asosidagi yutilish jarayoni, nordon gazlardan tozalash, triazinni sanoatda qoʻllash, triazinni asos tarkibli yutuvchi va tozalovchi, triazin turkumlari nordon gaz yuruvchi sifatidagi istiqbollari
Muallif
«fanvatalim.uz» / «FAN VA TA'LIM» pedogogik, ilmiy-metodik, ma’naviy-ma’rifiy jurnali. / ISSN: 2181-1687. / 06-2022.
NORDON GAZLAR YUTUVCHI TRIAZIN TURKUMIDAGI YUTGICHLARNING SANOATDA QOʻLLANILISH ISTIQBOLLARINI TADQIQ QILISH
Umurzoqov Samariddin Muhiddin oʻgʻli – Toshkent kimyo texnologiya ilmiy tekshirish instituti magistranti,
Adilov Ravshan Irkinovich – YuMBP t.f.d professor
Mavzu dolzarbligi: Ma’lumki Gaz va neft-kimyo sanoati Oʻzbekiston milliy iqtisodiyotining rivojlanish sur’atlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega. Tabiiy gaz xalq xo‘jaligini yoqilg‘i va neft kimyosi uchun xomashyo bilan ta’minlashda Iqtisodiyotda allaqachon mustahkam o‘rin egallagan.
Hozirgi vaqtda yoqilg‘i va kimyoviy xom ashyoning ekologik toza turi bo‘lgan uglevodorod gazlaridan (tabiiy va neft) foydalanish barcha uglerod resurslarining global iste’molining 25% dan ortig‘ini tashkil etadi. Oʻzbekistonda barcha ishlab chiqarilgan va qayta ishlangan uglevodorod gazlari hajmida 8% dan ortig‘ini vodorod sulfidi va nordon gazlar tashkil qiladi. Shuning uchun gazlarni vodorod sulfidi va boshqa kislotali komponentlardan tozalash katta ahamiyatga ega.Hozirda nordon gazlarni yutuvchi Triazin: sulfidni tozalash vositasi Geksahidro-1,3,5-tris(2-gidroksietil)-s-triazin (MEA-triazin) dunyo bo‘ylab ishlatiladigan eng keng tarqalgan H2S tozalash vositasidir va mavjud neft konlari bozorining kamida 80% ni egallaydi. Triazin butun dunyo bo‘ylab ishlatiladigan eng keng tarqalgan nordon gazlardan tozalash vositasi bo‘lib, mavjud neft konlari bozorining kamida 80% ni tashkil qiladi. Buning ustun jihati triazin asosidagi nordon gazlarni tozalagichimiz xodimlar xavfsizligini ta’minlash, uskunalarni korroziyadan himoya qilish va neft va gaz sanoati talablariga javob berish uchun vodorod sulfidini texnologik tizimlardan samarali ravishda olib tashlaydi. Geksahidro-1,3,5-triazin; 1,3,5-tris(2-gidroksietil)-geksahidrostriazin past zaharli biotsid bo‘lib, bakteriyalar, zamburug‘lar va xamirturushlarga qarshi samarali. Triazin suvga asoslangan mahsulotlarni to‘liq mikrobiologik himoya qilish uchun maxsus ishlab chiqilgan. “Gazni tozalash” yuqori va quyi oqim operatsiyalari uchun muhim xavfsizlik va iqtisodiy muammodir.
MAVZU YUZASIDAN ADABIYOTLAR TAHLILI
Nordon gazni tozalash neftni qayta ishlash zavodlari va gaz zavodlarida uglevodorod gazidan vodorod sulfidi (H2S) va karbonat angidrid (CO2) kabi kislota gazlarini olib tashlash uchun amin eritmalaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Nordon gazni tozalashning ideal versiyasi gaz oqimidagi kislotali gazlarni uglevodorodlardan butunlay ajratib turadi, shuning uchun tozalangan gaz kislotali gazlarni o‘z ichiga olmaydi, kislota gazlari esa uglevodorodlarni o‘z ichiga olmaydi.
Tozalangan, gaz neftni qayta ishlash zavodining yoqilg‘i gaz tizimiga o‘tadi, amin eritmasi esa H2S va CO2 ni olib tashlash uchun qayta ishlanadi. Ushbu kislota gazlari oltingugurtni qayta ishlash uchun oltingugurtni qayta ishlash qurilmasiga yuboriladi.
Nordon gazlarni tozalash ko‘pincha sotish spetsifikatsiyalari, atrof-muhit spetsifikatsiyalari va mexanik talablarga javob berish uchun kerak (ya'ni, gazning nordon gaz uchun baholanmagan liniyalarda tashilishi uchun). H2S shuningdek, temir sulfidlarining shakllanishi kabi quyi oqimdagi operatsion muammolarni oldini olish uchun ham olib tashlanishi Ma'lum
Ushbu tezisning maqsadi Oʻzbekiston neft va gaz sanoatida qo‘llaniladigan barcha nordon gazlarni tutuvchi kimyo va jarayonlarni qayta tiklanmaydigan Formaldegid-MEA triazin asosidagi H ga asoslangan holda nordon gazlardan tozalash jarayoni ko‘rib chiqish va tushunishdir
- Formaldegid- triazin kimyosini va uning sintezini tahlil qilish, tozalash jarayonida triazin yutish xususiyatlarini , shu jumladan erkin formaldegidning ta'sir omillarini, suv tarkibini, mahsulotning qo‘llashda yutuq samaradorligini ko‘rib chiqisg Neft va gaz konlarini qo‘llashni o‘rganish, shu jumladan tayyor aralashmalarda erituvchi paketini tanlash, xarajatlarni pasaytirish uchun o‘simlik sintezi, ilovalari uchun qo‘shimchalar,paraformaldegid varianti, sarflangan qattiq moddalarni olib tashlash, nordon suyuqlik bilan ishlov berish, sig‘im va zichlik munosabatlarini tahlil qilish.
METODOLOGIYA
Nordon gazlardan tozalash uchun turli yumshatish strategiyalaridan foydalanish mumkin, jumladan nitrat quyish, past sho‘rlangan dengiz suvi (LoSal) quyish va sulfatni yo‘qotish birliklari (SRU). Bundan tashqari, nordon mahsulotlarni qayta ishlash uchun turli xil tiklash strategiyalari mavjud. Shu jumladan katalizatorlarni tozalash yotoqlari, cho‘ktiruvchi kimyoviy moddalar, amin o‘simliklari va suyuq tozalash kimyoviy moddalari. Eng mos davolash strategiyasini tanlash H2S kontsentratsiyasi va gaz hajmi kabi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘ladi.
NATIJA MUHOKAMA
Nordon gazlardan tozalashda formaldegid-mea triazinga texnik yondashuv
Formaldegid-MEA triazin eng keng tarqalgan qayta tiklanmaydigan Kanada neft va gaz sanoatida ishlatiladigan eng ommalashgan yuruvchi hisoblao. Quyida mahalliy ishlab chiqarish kimyoviy yetkazib beruvchining deyarli barcha mahsulotlar MEA-triazinga asoslanganligini ko‘rishimiz mumkin.
1-jadval.Triazinga asoslangan yuruvchi mahsulotlari ro‘yxati
Shakllangan yil | Mahsulot turi | Bepul formaldegid | Maxsus qo‘shimchalar | Faol kontsentratsiya | ||
BT143-01 | 1996 yil | Yo‘q | Yo‘q | 12-24% | ||
BT143-02 | 1996 yil | Yo‘q | Yo‘q | 30-60% | ||
BT143-03 | 1996 yil | MEA-triazin | Yo‘q | Yo‘q | 12-24% | |
BT143-04 | 1997 yil | asoslangan | Yo‘q | Yo‘q | 16-33% | |
BT143-05 | 1999 yil | Yo‘q | Yo‘q | 16-33% | ||
BT143-06 | 1999 yil | Yo‘q | Yo‘q | 30-60% | ||
BT143-07 | 1999 yil | Yo‘q | Yo‘q | 23-38% | ||
BT143-08 | 1999 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 28-47% | ||
BT143-09 | 1999 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 27-45% | ||
BT143-10 | 1999 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 25-42% | ||
BT143-11 | 1999 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 24-40% | ||
BT143-12 | 1996 yil | Yo‘q | Yo‘q | 23-38% | ||
BT143-13 | 1998 yil | Butilamin-AEP | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 23-38% | |
BT143-14 | 1998 yil | triazinga asoslangan | Yo‘q | Yo‘q | 12-20% | |
BT143-15 | 1998 yil | Yo‘q | Yo‘q | 18-30% | ||
BT143-16 | 1998 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 12-20% | ||
BT143-17 | 1998 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 20-33% | ||
BT143-18 | 1999 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1,8% | 16-33% | ||
BT143-19 | 2000 | Yo‘q | Skala inhibitori 1,6% | 17-28% | ||
Sirt faol moddasi 6,8% | ||||||
BT143-20 | 2000 | Yo‘q | Yo‘q | 12-32% | ||
BT143-21 | 2000 | Yo‘q | Yo‘q | 13-37% | ||
BT143-22 | 2001 yil | MEA-triazin | Yo‘q | Yo‘q | 12-32% | |
BT143-23 | 2001 yil | Yo‘q | Yo‘q | 8-22% | ||
asoslangan | ||||||
BT143-24 | 2001 yil | Yo‘q | Yo‘q | 12-32% | ||
BT143-25 | 2002 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1% | 14-29% | ||
Sirt faol moddasi 2,5% | ||||||
BT143-26 | 2002 yil | Ha | Yo‘q | 19% | ||
BT143-27 | 2002 yil | MEA-triazin | Ha | Yo‘q | 24% | |
BT143-28 | 2002 yil | asoslangan | Ha | Yo‘q | 22% | |
BT143-29 | 2003 yil | Ha | Yo‘q | 14% | ||
BT143-30 | 2009 yil | Ha | Skala inhibitori 2% | 19% | ||
BT143-31 | 2009 yil | Ha | Skala inhibitori 2% | 24% | ||
BT143-32 | 2009 yil | MEA-triazin | Ha | Skala inhibitori 2% | 22% | |
BT143-33 | 2009 yil | asoslangan | Ha | Skala inhibitori 2% | 14% | |
BT143-34 | 2010 yil | Yo‘q | Yo‘q | 50% | ||
BT143-35 | 2007 yil | Yo‘q | Skala inhibitori 1% | 37% |
Formaldegid-MEA triazin
Triazin birlamchi amin(lar) ning sintezlangan mahsulotidir (R-NH2) va C1-C4 aldegid(lar)i [15]. Neft va gaz sanoatida H uchun eng keng tarqalgan triazin tozalash Formaldegid-Monoetanolamin (MEA) Triazin (1,3,5-triazinetrietanol CAS # 4719-04-4), chunki u tijorat ilovalarida eng yaxshi narx qiymatiga ega. Kimyoviy tenglama quyida keltirilgan. O‘rta mahsulot gidroksimetilaminoetanoldir.

Tenglamada quyida ham ko‘rsatilgan:
3MEA + 3 Formaldegid = MEA-triazin + 3H2O
(MW=61x3=183)(MW=30x3=90) (MW=219) (MW=18x3=54)
Ushbu komponentlarning CAS raqamlari va molekula og‘irliklari quyida keltirilgan.
- Formaldegid, CH2O, CAS#50-00-0, MW=30
- Monotanolamin (MEA), C2H7YO‘Q, CAS # 141-43-5, MW = 61
- Gidroksimetilaminotanol, CAS # 34375-28-5, MW = 273
- Triazin (1,3,5-Triazinetrietanol), C9H21N3O3, CAS # 4719-04-4, MW=219
- Suv, H2O, CAS # 7732-18-5, MW=18
MEA-triazin asosidagi H2S scavenger neft va gazni qo‘llashda quyidagi afzalliklarga ega:
- Kam H bilan oqadigan kichik hajmli gazni qo‘llash uchun yaxshi tarkibi.
- Kam investitsiyalar bilan oddiy tozash jarayoni.
Suvda eruvchan mahsulotlar, H bilan kimyoviy reaksiya, va bir martalik (bu gaz zavodlarida qayta tiklangan amin tizimlaridan farq qiladi).- Taqdim etilganidek, sarflangan tozalash vositasi korroziyaga qarshi va antibiotik funktsiyalarga ega.
- Ishlatilgan tozalagichni 1B toifali utilizatsiya qudug‘iga yoki har qanday xavfli bo‘lmagan chiqindilarni utilizatsiya qilish maydonchasiga tashlash mumkin.
2-jadval: Sarflangan triazin Antibiotik samaradorligi testi
SRB oq shisha | Kimyoviy nomi | Kimyoviy | Harorat | Vaqt | Birinchi bakteriya bo‘lmagan shisha | Asl nusxadagi bakteriyalar | |||
| In'ektsiya | |||||||||
1-1 | Bo‘sh | 0 | Xona 22C | 2 hafta | 3 | 1X10 3̂/ml | |||
1-2 | T-352 | 500ppm | Xona 22C | 2 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
1-3 | T-397 | 500ppm | Xona 22C | 2 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
1-4 | 35% triazin | 500ppm | Xona 22C | 2 hafta | 6 | 1X10 6̂/ml | |||
1-5 | Sarflangan triazin | 500ppm | Xona 22C | 2 hafta | 5 | 1X10 5̂/ml | |||
APB qizil shishasi | Kimyoviy nomi | Kimyoviy | Harorat | Vaqt | Birinchi bakteriya bo‘lmagan shisha | Asl nusxadagi bakteriyalar | |||
| In'ektsiya | |||||||||
2-1 | Bo‘sh | 0 | Xona 22C | 6 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
2-2 | T-352 | 500ppm | Xona 22C | 6 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
2-3 | T-397 | 500ppm | Xona 22C | 6 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
2-4 | 35% triazin | 500ppm | Xona 22C | 6 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
2-5 | Sarflangan triazin | 500ppm | Xona 22C | 6 hafta | 1 | 1X10/ml dan kam | |||
MEA-Triazin H bilan reaksiyaga kirishishi mumkin2S uchun mol nisbati bo‘yicha uch bosqichda.
Birinchi qadam:
Triazin 1 bilan reaksiyaga kirishadistmol H2S, monotiazin hosil qiladi va 1 ni chiqaradistMEA mol: MEA-triazin + H2S - Monotiyazin + MEA
Ikkinchi qadam:
Monotiyazin 2 bilan reaksiyaga kirishadindmol H2S, ditiazin hosil qiladi va 2 ni chiqaradindMEA mol:
Monotiyazin + H2S - Ditiazin + MEA
Uchinchi qadam:
Ditiazin 3 bilan reaksiyaga kirishadirdmol H2S, tritian hosil qiladi va 3 ni chiqaradirdMEA mol: Ditiazin + H2S - Tritian + MEA
Bu qadamlar quyida yana umumlashtiriladi:
1-qadam: mol nisbati 1/1 H bilan reaksiyaga kirishadi2S va monotiazin uchun MEA chiqaradi - suyuqlik. 2-qadam: qo‘shimcha nisbat 1/1 H bilan reaksiyaga kirishadi2S va ditiazin uchun MEA chiqaradi - suyuqlik. 3-qadam: qo‘shimcha nisbat 1/1 H bilan reaksiyaga kirishadi2S va tritian uchun MEA chiqaradi - qattiq.

Agar erkin formaldegid mavjud bo‘lsa, chiqarilgan MEA triazin hosil qilish uchun formaldegid bilan reaksiyaga kirishishni davom ettiradi. Yaratilgan triazin H.ni yutishni davom ettiradi2S barcha erkin formaldegid iste'mol qilinmaguncha.
Formaldegid (agar erkin formaldegid mavjud bo‘lsa) H bilan reaksiyaga kirishishi mumkin bo‘lgan yon reaktsiya mavjud.2S tritianni bevosita
ishlab chiqarish uchun yuqoridan H2S tozalash qobiliyatini hisoblash quyidagi xulosaga keladi:
XULOSA
Erkin formaldegidsiz: maksimal quvvat 100% qattiq moddalar uchun konvertatsiya tritian:
MEA-triazin ~ 3H2S
(MW=219) (MW=34x3=102)
Erkin formaldegidsiz: dala sig‘imi suyuq ditiazin uchun 100% konvertatsiya:
MEA-triazin ~ 2H2S
(MW=219) (MW=34x2=68)
Erkin formaldegid bilan: qattiq tritian uchun maksimal quvvat 100% konvertatsiya. Bu yerda formaldegidning qismi triazin hosil bo‘lgunga qadar (MEA bilan reaktsiyadan oldin):
3formaldegid ~ 3H2S
(MW=30x3=90) (MW=34x3=102)
Erkin formaldegid bilan: suyuqlik ditiazin uchun dala sig‘imi 100% konvertatsiya. Bu erda formaldegidning qismi triazin hosil bo‘lgunga qadar (MEA bilan reaktsiyadan oldin) hisoblanadi.
3formaldegid ~ 2H2S
(MW=30x3=90) (MW=34x2=68)
Uglevodorod oqimlaridagi vodorod sulfidining zaharliligi sanoatda yaxshi maʼlum va uning tarkibini xavfsiz darajaga tushirish uchun har yili sanoat korxonalari katta xarajatlar va texnik kuch sarflaydi. Katta ishlab chiqarish korxonalarida nordon gaz oqimlarini tozalash uchun regenerativ tizimni oʻrnatish odatda ancha tejamkor. Ushbu tizimlar odatda ishlab chiqarilgan suyuqliklar bilan aloqa qilish va vodorod sulfidini va, ehtimol, karbonat angidrid va merkaptanlar kabi boshqa zaharli moddalarni tanlab olish uchun assimilyatsiya minorasida ishlatiladigan birikmadan foydalanish imkonini beradi. Absorbsion birikma keyin qayta tiklanadi va ichida qayta ishlatiladi. Biroq, konni oʻzlashtirish bosqichida yoki regenerativ tizimlar tejamkor boʻlmagan kichik ishlab chiqarishda konlarida nordon uglevodorod ishlab chiqarishni qayta tiklanmaydigan tozalash vositalari bilan tozalash kerak.
Fikrlar