ADABIYOTNING YOSH AVLOD TARBIYASIDAGI O‘RNI

ADABIYOTNING YOSH AVLOD TARBIYASIDAGI O‘RNI

Nosirova Dinara Sherzod qizi

JDPU O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich talabasi.

Har qanday jamiyat taraqqiyotining asosi – bu sog‘lom, bilimli va ma’naviyatli yosh avloddir. Yoshlarni har tomonlama barkamol etib tarbiyalashda ko‘plab omillar mavjud bo‘lsa-da, adabiyotning bu boradagi ro‘li o‘zgacha ahamiyat kasb etadi. Adabiyot – insonning qalbini tarbiyalaydigan, unga ruhiy oziqa beradigan, jamiyatdagi ezgulik va yovuzlik, vijdon va befarqlik o‘rtasidagi kurashni ochib beradigan ilhom manbaidir. Ayniqsa, yosh avlod ongini shakllantirishda, ularning shaxsiy va ijtimoiy qadriyatlarini belgilashda adabiyotning tutgan o‘rni beqiyosdir.

Ma’naviy-axloqiy fazilatlarni rivojlantirishda badiiy adabiyotning ahamiyati haqida so‘z yuritilganda, avvalo, uning mazmuni va qahramonlarining ijtimoiy-falsafiy qarashlari hamda jamiyatdagi mavjud axloqiy qadriyatlarga mosligi haqida atroflicha fikr yuritish lozim. Bunda yosh o‘quvchilar uchun asarlarni tanlashda ularning qiziqishlari, yosh xususiyatlari va ehtiyojlarini inobatga olish katta ahamiyatga ega. Chunki yaxshi tanlangan asar nafaqat o‘quvchining ma’naviy dunyosini boyitadi, balki unda jamiyatning yuksak axloqiy normalarini anglashga undovchi tushunchalar va his-tuyg‘ularni shakllantiradi. Masalan, o‘qilayotgan asar yoki undagi qahramonlarning ijtimoiy muhitga bo‘lgan munosabati, ularning hayotdagi ideallari va qadriyatlari o‘quvchi ongida ma’lum axloqiy mezonlarni paydo qilishiga xizmat qiladi. Zotan, badiiy asarlar yosh avlodni ezgulik va insoniylikka chorlovchi kuchli vositadir. Milliy adabiyotimizning buyuk namoyandasi Alisher Navoiy o‘z asarlarida ma’naviy tarbiya masalalariga alohida e’tibor qaratgan. “Mahbub ul-Qulub” asarida ezgulik, odob, kamtarlik va bag‘rikenglik kabi sifatlarni targ‘ib etgan.

Badiiy adabiyotning ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonidagi ahamiyatini oshirish uchun milliy adabiyotimizning tarbiyaviy imkoniyatlarini yanada kengroq ochib berish va o‘quvchilarga milliy ruhni singdiruvchi asarlarni o‘qitish muhimdir. Milliy adabiyot xalqimizning ma’naviy va axloqiy qadriyatlarini aks ettiradi. Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Oybek, Cho‘lpon va boshqa ko‘plab adiblarning asarlarida bu jihatlar ko‘rsatiladi. Jumladan, Abdulla Qodiriy “O‘tgan kunlar” romanidagi turli qahramonlari orqali vatanparvarlik, sadoqat, muhabbat va do‘stlik kabi fazilatlarni ochib beradi. Xudoyberdi To‘xtaboyev “Sariq devni minib” asarida esa o‘quvchilarda sadoqat, do‘stlik va odob-axloqning jamiyatdagi ahamiyatini tushuntiradi. Xususan, milliy adabiyotning mos jihatlarni hamda uzluksiz ta’lim tizimidagi o‘rnini hamda bunday asarlarning yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyatini ko‘plab olimlarning tadqiqotlaridan ham bilishimiz mumkin.

Yosh avlodning tarbiyasida xalq og‘zaki ijodi – ertaklar, dostonlar, maqollar, topishmoqlarning ham o‘rni katta. Ular orqali bolalarda fikrlash, yaxshilikka ishonch, adolat va mehnatga muhabbat shakllanadi. Masalan, “Alpomish” dostoni do‘stlik, mardlik, sadoqat kabi fazilatlarni bolalalar qalbiga singdiradi. “Zumrad va Qimmat” ertagi orqali bolalar yaxshilik va yomonlikni ajratishni, mehnatsevarlik fazilatini, dangasalik hech qahon yaxshilik olib kelmasligini o‘rganadi. 

Shu bilan birga, jahon adabiyotining umumbashariy qadriyatlarga asoslangan asarlarini muntazam ravishda mutolaa qilish, ularni milliy adabiyotimiz bilan uyg‘unlikda tushuntirish orqali o‘quvchilarda keng dunyoqarashni shakllantirish lozim. Bu esa o‘quvchilarni nafaqat milliy, balki umuminsoniy qadriyatlarni qadrlaydigan va ularga amal qiladigan barkamol shaxslar sifatida tarbiyalaydi. Jahon adabiyoti o‘quvchilarga insoniyatning umumiy qadriyatlarini anglash imkoniyatini beradi. Masalan, Lev Tolstoyning “Anna Karenina” romanida insoniy qadriyatlar, bag‘rikenglik va halollik masalalari yoritilgan.

Maktab dasturlaridagi adabiyot fanining vazifasi yoshlarni badiiy tafakkur bilarn birga axloqiy kamolotga yetaklashdir. Darsliklardagi badiiy asarlar faqat bilim emas, balki tarbiya vositasi sifatida tanlangan. Adiblar obrazlari, ularning xatti-harakatlari orqali o‘quvchilarda halollik, mehribonlik, mehnatsevarlik kabi qadriyatlar shakllanadi. Adabiyot darslari yosh avlodni jamiyat hayotiga tayyorlaydi.

Bunday maqsadlarga erishishda faqatgina maktab darslari bilan cheklanib qolmaslik, balki umumiy o‘rta ta’lim tizimi adabiyot darslarida o‘quvchilarning mustaqil mutolaa madaniyatini shakllantirish hamda sinfdan tashqari o‘qish jarayonini ham samarali tashkil etish lozim.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, adabiyot yosh avlod tarbiyasida bevosita ishtirok etadigan, inson qalbi va ongiga ta’sir ko‘rsatadigan kuchli ijtimoiy vositadir. Har bir adabiy asar O‘zbek yoshlarini milliy qadriyatlarga hurmat bilan qarashga, ezgu niyatlar bilan yashashga, jamiyat oldidagi mas’uliyatini his etishga undaydi. Shu sababli adabiyot ta’limi va tarbiyasiga, badiiy asarlar targ‘ibotiga jiddiy e’tibor qaratish jamiyatni barkamollik sari yetaklovchi omilidir.