0
1 616
PDF

JADID MA’RIFATPARVARLARINING KITOB-NASHRIYOT HAMDA KUTUBXONA MUASSASALARI

Annotatsiya

Ushbu maqolada jadid ma’rifatparvarlarining kitob-nashriyot va kutubxona muassasalarini barpo etishda qo‘shgan hissasi, hamda madaniy-ma’rifiy tashkilotlarning takomillashtirilishi uchun olib borgan islohotlari bayon etilgan.

Kalit so'z

kitob, nashriyot, kutubxona, muassasa, madaniyat, ma’rifat, bosmaxona, tashkilot.

JADID MA’RIFATPARVARLARINING KITOB-NASHRIYOT HAMDA

KUTUBXONA MUASSASALARI

 

Shodiyeva Gulruh Xayrullayevna,

 Buxoro davlat pedagogika instituti 

 Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim 

 pedagogikasi kafedrasi o‘qituvchisi.

 

Mamalakatimizda Yangi O‘zbekiston Renessans davrini boshlanishida Milliy madaniyat, milliy urf-odat, milliy qadriyatlar rivojlanib bormoqda. Milliy ma’naviyatimizni shakllantirishda kitob va kutubxonalar o‘rni tobora ortib bormoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning kutubxona va yosh kitobxonlarni qo‘llab-quvvatlashlari bejiz emas. Bugungi kunda fan va texnikaning nihoyat darajada taraqqiy etgan davrda matbuot, televideniya, kompyuter vositalarining ko‘lami juda ham kengaydi. Kitob o‘qish madaniyati, kutubxonalardagi manbalardan axborot olishning usullari tobora kengayib bormoqda. Tariximizga nazar solsak, Turkiston o‘lkasida maorif, fan va taraqqiyotga tamal toshini qo‘ygan jadidlar o‘tganki, ular yangi usul maktablari, matbuot, teatr hatto, maktab, oliygohlarni hamda “Turon”, “Ma’rifat”, “G‘ayrat” va “Zarafrshon” nomli kutubxonalarni o‘z tashabbusi va xarajatlari asosida qurganlar.

 

Turkistonda jadidlar harakatida milliy ozodlikni qo‘lga kiritish, buning uchun esa yangi maktablar ochish, chet ellarga talabgorlarni jo‘natib, xorijdagi yangiliklarni o‘lkaga olib kelish bilan yutuqlarni ko‘zlaganlar. 

1912-yil “Nashriyoti Behbudiya” – M.Behbudiy tomonidan xususiy nashriyot sifatida ish boshladi. Fitratning “Bayonoti sayyohi hindi” asari ham ruschaga tarjima qilinib, shu nashriyotda nashr etilgan, Turkiston xaritasi ilk bor shu nashriyotda chop etildi. 1913-yil “Kutubxonai Behbudiya” tashkil etilgan. Mahmudxo‘ja Behbudiyning ma’rifatga qo‘shgan xizmatlaridan biri bu uning kutubxonasi bo‘lib, u xalq orasida ma’rifatni yoyish maqsadida tashkil etgan edi. Behbudiy birinchi bo‘lib ulamolar, olimlar oldiga Samarqandda musulmonlar kutubxonasi tashkil etish g‘oyasini qo‘ygan va ularni shu yo‘lda birlashishga undagan. Bir muddat faoliyat ko‘rsatgan va o‘sha davrda katta shuhrat qozongan. Ushbu kutubxona haqida o‘sha davrning yetakchi gazetasi bo‘lgan, “Turkiston viloyati gazeti”da xabar berilgan. Birinchi navbatda kutubxona faoliyatini tashkil etish jamiyati tuziladi. Ushbu jamiyat a’zolari bir joyga to‘planadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy «Oyna» jurnalida aytganidek: «Behbudiy kutubxonasi shahri Samarqand, Rusiya qit’asidagi haftalik «Oyna» jurnali idorasida, «Oyna» noshir va muharriri hamda Behbudiy kutubxonasi sohibi Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘z xonasida ochilur. Kutubxonada har nav va rangda kitob, jarida va kitobat uchun kulliyot ila qog‘ozlar bugundan boshlab mavjuddir». Keyinchalik “Behbudiya” kutubxonasi nomi bilan mashhur bo‘lgan mutolaaxona ikki smenada (ertalab soat 9 dan 17 gacha va soat 6 dan 12 gacha) ishlab, 60 dan 110 nafargacha bo‘lgan kishilarga madaniy xizmat ko‘rsata boshlaydi. Behbudiyning «Samarqand kutubxona islomiyasi» («Turkiston viloyatining gazeti», 1908-yil, noyabr) degan maqolasidan ma’lum bo‘lishicha, kutubxona jamg‘armasida to‘plangan kitob va risolalar o‘sha kezlarda 600 ta, gazeta va jurnallar esa undan ham ko‘p bo‘lgan. Behbudiy tashabbusi bilan ochilgan ushbu kutubxona kundan-kunga rivojlanib boradi. Behbudiy kutubxonaning maqsadini ta’riflar ekan: “Kutubxonaning maqsadi musulmonlar qodir bo‘lgan puldan unumli foydalanishdir”, dedi. Keyinchalik kutubxona Behbudiy nomini oldi. Chunki uning moddiy xarajatlari asosan Behbudiy zimmasida edi. Behbudiy kutubxonaning tashkilotchisigina emas, balki undan o‘rin olgan aksar kitob va risolalarning egasi ham edi. Vadud Mahmud Abduqodir Shakuriyga bag‘ishlangan maqolasida: «Behbudiy boy kutubxonaning egasi edi. 1000 jildlik kitob fondiga ega bo‘lgan bu mutolaaxona barcha uchun doimo ochiq edi. O‘sha vaqtlarda bu kitoblarning har biri oltin bahosida hisoblanardi. Behbudiy bu joyning binosi va boshqa xarajatlarini o‘z cho‘ntagidan to‘lar edi», deb yozgan. Kutubxonaga bo‘lgan e’tiborning oshishi keyinchalik unda kitob savdosi bilan shug‘ullanish imkonini ham yaratdi. Behbudiy samarqandlik taraqqiyparvar kishilarning xorijda nashr etilgan va nashr etilayotgan kitoblarga bo‘lgan qiziqishlarini va ularning iltimoslarini e’tiborga olib, Kavkaz, Qrim, Turkiya va boshqa mamlakatlarga sayohatga borganida, u yerdan kutubxona uchun kitoblar olib kelishga ahd qildi. U «Qasdi safar» sarlavhali maqolasida shu haqida bunday deb yozgan edi: «Kutubxonai Behbudiya» isminda «Oyna» idorasina kitob savdosi ochmoq uchun ruxsat olingan. Behbudiy 1914-yil 29-may kuni boshlangan katta sayohati davomida Kavkaz, Qrim, Turkiya, Gretsiya, Bolgariya, Avstriya va Germaniyaning turli shaharlarida bo‘ladi va bu shaharlardan «Behbudiya» kutubxonasi uchun juda ko‘p kitob va risolalarni olib keladi. Afsuski, «Behbudiya» kutubxonasining1917-yildagi inqilobiy voqealardan keyingi taqdiri xususida matbuotda biror maqola yoki xotira e’lon qilinmagan. Bunday faoliyatni o‘zining insoniylik burchi sifatida qaragan, o‘zi haq deb bilgan g‘oyasiga e’tiqod bilan qaragan Behbudiydek ma’rifatparvarlar har qanday qarshilikka qaramay, o‘zlarining yangilik tarqatish faoliyati bilan shug‘ullanishni davom ettirganlar.

1913-yil Abdulla Avloniy boshchiligida «Turon» teatr truppasi tuzilganligi e’lon qilindi va Toshkentning Eski shahar qismi Maxsido‘zlik ko‘chasi 25-binoda «Turon» kutubxonasi va qiroatxonasi ham ish boshladi. Ayniqsa, 1917-yil «Turon» jamiyat a’zolari – Munavvarqori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy, Yusuf Aliyev, Abdulla Qodiriy, G‘ulom Zafariy, Cho‘lpon, Mannon Uyg‘ur kabi taraqqiyparvar ziyolilar xizmati bilan kutubxona faoliyati mislsiz kengaytiriladi. Natijada yaxshigina kitob xazinasiga ega kutubxona va qiroatxona paydo bo‘ldi. «Turon» kutubxonasi 1920-yildan Toshkentning Eski shahar maorif sho‘basi hamda vaqf sho‘basi qaramog‘ida bo‘lib, 1927-yilgacha uning devorlarida Ismoilbek G‘aspirali, Jamoliddin Afg‘oniy, Rizouddin ibn Faxriddin kabi Islom olamining buyuk ulamolari suratlari osilib turardi. Javonlar Sharqning eng nodir asarlari, dunyoning turli shaharlaridan kelgan kitoblar, gazeta va jurnallar bilan to‘la edi.

 

 Turkiston jamiyatida jadidlar tomonidan tashkil etilgan madaniy-ma’rifiy tashkilotlarning o‘rni katta. Bu tashkilotlarni tashkil etishda jadidlar o‘zlari oldiga buyuk maqsadlarni qo‘ygan. Mamlakatda mavjud o‘rta asrga xos jaholat va xurofotga barham berish, odamlar o‘rtasida maorif va madaniyatni keng targ‘ib-tashviq etish, xalqni savodli va ma’rifatli qilish orqali mamlakatda madaniyatni, ma’rifatni ko‘tarish, rivojlangan davlatlarda amaldagi yangilik va taraqqiyot mezonlarini o‘lka hayotiga olib kirish jadidlar tashkil etgan madaniy-ma’rifiy tashkilotlarning asl mazmun mohiyatini tashkil etgan. Masalan, I.Ibrat jadid ma’rifatparvarlarining g‘ayratli islohotchisi sifatida Turkistonda birinchi marta shaxsiy mablag‘i asosida dastlabki “Matbaai Is’hoqiya” (1908-yil, Namanganda) matbaasini qurdirgan. Matbaada chop etilayotgan risolalar, kitoblarga maxsus belgi tushirilgan. Is’hoqxon matbaaga nur tarayotgan quyoshning tasvirini ishlab, quyosh ichiga “ilm” so‘zini yozgan. Bu bilan ma’rifatparvar I.Ibrat ilmni nur sochayotgan quyoshga o‘xshatadi. I.Ibrat tomonidan chet eldan olib kelgan bosmaxona dastgohi uzoq yillar davomida, hatto sovetlar davrida ham – 60-yillarga qadar faoliyat yuritdi. Bu dastgoh orqali xalq ma’naviyatini boyitishga xizmat qiluvchi ko‘plab kitoblar nashr etilib turilgan.

Turkiston jadid namoyondalarining kutubxonachilik faoliyatlaridagi fikr mulohazalarimizdan quyidagi xulosalarga kelish mumkin: jadidlar mamlakatni rivojlantirishning asosiy yo‘lini ta’lim va maorif tizimida deb hisoblashgan. Shu yo‘lda ular kutubxonachilik faoliyatiga alohida e’tibor qaratgan va shu yo‘lda bir qancha islohotlarni ham amalga oshirishga muvaffaq bo‘lishgan. 

Jadidlar tomonidan tashkil etilgan madaniy-ma’rifiy tashkilotlarning har biri Turkiston xalqi hayotida muhim rol o‘ynadi. Bugun esa ana shu tashkilotlarning yangi avlodi ularning faoliyatini davom ettirmoqda. Jadidlar o‘zlarining ma’naviy boyliklari, madaniy-ma’rifiy qarashlarini o‘zlari tashkil etgan madaniy-ma’rifiy tashkilotlar orqali xalqqa yetkazgan ekan, biz avlodlar ularning buyuk maqsadlarini teranlik ila anglashimiz va davom ettirishimiz, shu bilan bugungi O‘zbekiston taraqqiyotiga o‘z xizmatimizni qo‘shmog‘imiz lozim. 

 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Вадуд Маҳмуд. Танланган асарлар. – Тошкент: Маънавият, 2007. – Б. 144.

2. Аҳророва З. Беҳбудий кутубхонаси // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 17.02.1995.

3. Маҳмудхўжа бин Беҳбудхўжа. Самарқанд китобхона жамияти // Туркистон вилоятининг газети. 1908. №58.

4. Маҳмудхўжа бин Беҳбудхўжа хатиб. Мутолаахона // Туркистон вилоятининг газети. 1908. №48.

5. Маҳмудхўжа бин Беҳбудхўжа. Самарқанд китобхона исломияси // Туркистон вилоятининг газети. 1908. №8.

6. Беҳбудий. Самарқанд китобхона ва мутолаахона исломиясининг 1908-йил ҳисобномаси // Туркистон вилоятининг газети. 1909. № 4 .

7. Маҳмудхўжа бин Беҳбудхўжа хатиб. Мутолаахона // Туркистон вилоятининг газети. 1908. №48.

8. Юсуфзода. Писмо из Самарканда // Туркистон вилоятининг газети. 1910. №16.

9. Абдирашидов З. Исмаил Гаспринский и Туркестан в начале ХХ века: связи-отношения-влияние. – Тошкент: Академнашр, 2011. – Б. 267.

10. Беҳбудия кутубхонаси // Ойна. 1914. №27.

11. G.X.Shodiyeva. Ijtimoiy-gumanitar fanlarga oid darsliklarning o‘qitilish jarayonini o‘rganishning pedagogik mazmuni. Mуғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў. 2024. №3/1.

12. G.X.Shodiyeva Buyuk ma’rifatparvar. “Til va adabiyot ta’limi”. 2024. №10. 

 13.G.X.Shodiyeva. Turkistonda ta’limga oid islohotlarning davriy matbuotdagi ifodasi (“Oyna” jurnali misolida). “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirishning tendensiyalari va texnologiyalari: mahalliy va xorijiy tajribalar”. Respublika ilmiy-amaliy konfrensiyasi. Qarshi shahri. 2024.30.04 

 14. G.X.Shodiyeva. Turkistonda XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida o‘zbek tilida yaratilgan darsliklarning mazmuni. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirishning tendensiyalari va texnologiyalari: mahalliy va xorijiy tajribalar”. Respublika ilmiy-amaliy konfrensiyasi. Qarshi shahri. 2024.30.04 

 15. G.X.Shodiyeva. Jadidlar tomonidan darslik va o‘quv qo‘llanmalarning nashr etilishi. “Jadidlar g‘oyasi – yangi O‘zbekiston va “Uchinchi renessans” ni bunyod etishning mustahkam poydevori”. Buxoro: “Bukhara hamd print” 2024.

0
0
0

Muallif haqida ma'lumot

ID: 7684705697

Shodiyeva Gulruh
  • Mamlakat O`zbekiston

  • Mutaxassislik Pedagogika

  • Ilmiy daraja Ilmiy darajasiz

  • Ilmiy unvon Ilmiy unvonsiz

Fikrlar

Fikrlar

Qiymatni tanlang
Kommentariy qoldirish administrator tomonidan bloklangan

Sharhlar faqat ro'yxatdan o'tgan foydalanuvchilar tomonidan qo'shilishi mumkin. Kirish Yoki Roʻyxatdan oʻting