SHAM’ VA PARVONA YASSAVIY HIKMATLARIDA

Shodiya TURDIYEVA 

O‘zR FA kichik ilmiy xodimi

 shturdiyeva1306@gmail.com

SHAM’ VA PARVONA YASSAVIY HIKMATLARIDA

Sharq mumtoz adabiyoti o‘zining go‘zal tashbeh va timsollari, badiiyati, so‘zdan foydalanish mahorati bilan ajralib turadi. Xususan, tasavvuf adabiyoti o‘zining mazmunan boyligi, fikrlarning teranligi bilan alohida ahamiyatga ega. Bu adabiyotning yirik namoyandalaridan biri Ahmad Yassaviydir. Ahmad Yassaviy hikmatlari garchi sodda, barchaga tushunarli va eslab qolish oson tarzda yozilgan bo‘lsa ham tasvir va badiiy mahorat jihatidan alohida ahamiyatga egan manbalardan biridir. Yassaviy hikmatlari komil insonni tarbiyalashga qaratilgan. Hikmatlarda shoirning tariqatining asosiy mohiyati timsollar orqali baiiylashtirilgan. Shoir devona, shogird, telba, oshiq, qizil gul, ruh qushi, so‘fi, axgar, sham’, parvona, jonona, jom, ma’shuq, kul, nur, daryo, g‘avvos, gavhar, Majnun, Layli, Farhod, Shirin, Buroq, Shayx Shibliy, Adham kabi obrazlar singari qator timsol va obrazlarni istifoda etadi. Bu obrazlar orasida sham’ va parvona alohida ahamiyatga egan. 

Shoir ilohiy ishqni tarannum etadi, hikmatlarida Haq ishqi tasvirlanadi. Garchi, oshiq, ma’shuq, janona, telba va Layli, Majnun kabi obrazlarni istifoda etsada, ular asosiy obraz sifatida faol ishlatilmagan. Bu ishqni tasvirlashda shoir go‘zal tashbeh sifatida sham’ va parvona juftligidan foydalanadi. Shoir har baytida Haq ishqini tarannum etadi ham da sham’ va parvona orqali tasvirlaydi. Xususan, quyidagi baytda ham Haq oshig‘ini tasvirini ko‘rishimiz mumkin:

Zikring tamom qilib o‘tdim devonag‘a,

Haqdin o‘zga hech so‘zlamay begonag‘a.

Sham’n izlab shogird kirdim parvonaga,

Axgar[1] bo‘lib, kuyib, yonib, uchdim ma’no. [2]

Shoir Haq ishqini tasvirlar ekan, uni zikr qilish, dardini faqat unga aytish haqida so‘zlaydi. Allohni sham’ga qiyoslab, yorga oshiqlikni, o‘zni fido qilishlikni parvonadan o‘rganish uchun unga shogird bo‘lganini ta’kidlaydi. U o‘zini parvonaga o‘xshatadi. U cho‘g‘ bo‘lib, parvona kabi kuyib, yonib uchganini tasvirlaydi. Shoir ilohiy ishqidagi oshiq aynan parvona singari o‘zdan kechishi kerakligiga ishora qiladi. 

Boshqa bir hikmatida esa oshiqning ahvolini tasvirlaydi:

Ishqqa tushding, o‘tga tushding, kuyib o‘lding,

Parvonadek jondin kechib axgar bo‘lding.

Dardga to‘lding, g‘amga to‘lding, telba bo‘lding,

Ishq dardini so‘rsang hargiz darmoni yo‘q.[3]

Ishq olamiga tushgan oshiq go‘yo o‘tga tushganga o‘xshaydi. Oshiq bu o‘tda kuyib o‘lishini so‘zlaydi. Chunki ishq dard bo‘lib, bu dardning darmoni yo‘q. Sen oshiq bo‘lib shu dardga chalinasan, bu darddan g‘amga botib telbaga aylanasan. O‘z dardinga davo izlaysan, ammo bu dard bedavo. Shu sabab bu ishqda oshiq parvonaga o‘xshatiladi. Parvona sham’ga intilib, jondan kechib cho‘g‘ga aylanadi. Oshiq sham’ga intilgan parvona kabi ishq o‘tida yonib, olovga aylanadi. 

Shoir ishqni va oshiqni tasvirlar ekan, yonish, kuyish va axgar bo‘lishni, ishqning bedavo dard ekanligiga alohida e’tibor beradi. 

Boshqa bir hikmatida esa Haqdan ilohiy ishqni so‘raydi:  

Jilva qilg‘il, telba qilg‘il, shaydo qilg‘il,

Majnun qilg‘il, elu xalqqa rasvo qilg‘il,

Sham’ ko‘rsatib parvonadek axgar qilg‘il,

Har ne qilsang oshiq qilg‘il parvardigor. [4]

Shoir yaratgandan jilva qilishini, uni o‘ziga shaydo qilib telba qilishini so‘raydi. Shoir bu baytda Majnun obrazidan foydalanib, uning ishq sabab xalqqa rasvo bo‘lganligi so‘zlanib, u ham Majnun bo‘lishlikni istaydi. U Haqdan oshiqlikni so‘raydi va bu ishq yo‘lida o‘zini barcha sitamlarga tayyor kabi tasvirlaydi. U yaratganni, uning jamolini sham’ga qiyoslar ekan, undan bu sham’ni ko‘rsatib, go‘yo parvona singari axgar qilishini so‘raydi.

Boshqa bir hikmatida esa yer ostiga kirganligi haqida yozib, u bilan bir necha holatlarni parallel qo‘yadi:

Ul holatda so‘z ayturg‘a yo‘qtur darmon,

O‘chib qolg‘ay vujud ichra sham’i imon.

Qizil guldek yuzing bo‘lg‘ay misli somon,

Kirib bo‘ldum yer ostig‘a nihon emdi.[5]

Ya’ni yer ostiga kirib bo‘lgan shoirning holati shundayki, hatto so‘z aytishga darmoni yo‘q. Vujuddagi iymon sham’i o‘chadi va gul kabi qizil yuzlar misli somon singari tus oladi. Bu baytda sham’ning yorituvchi xususiyatiga e’tibor qaratiladi. Shoir iymon sham’i haqida fikr yuritar ekan, boshqa bir baytida bu obrazni ruh qushi bilan birga istifoda etadi:

Imon sham’ini yondirsang, ruh qushini kuydirsang,

Xudoyinggga sig‘insang sahar vaqti bo‘lg‘onda.[6]

Xalq orasida parvonani ruh qushi tarzida ham ishlatish mavjud. Shoirning ushbu misralarida ham parvona o‘rniga jon qushi istifoda etiladi. Bunda sahar vaqtida Allohga sig‘inish orqali iymon sham’ini yoqish va jon qushini kuydirish aytiladi. Bu yerdagi jon qushi shunchaki parvona emas, balki insonning ruhiyati. U iymon orqali Allohga qo‘shilish, u bilan birga bo‘lib birlikka erishish haqida mulohaza yuritadi.

Ishq oldida aqli komil dam urolmas,

Ishq shiddati tug‘yon qilsa, bir dam turmas,

Parvonadek axgar bo‘lib, o‘zin bilmas,

Bu sirlarni jononadin tuydim mano.[7]

Shoir ishqni ta’riflar ekan uning naqadar buyuk kuch ekanlini va u faqat oshiq va ma’shuq orasidagi sir ekanligi bayon qilinadi. Ishq shunday kuchki, uning shiddati tug‘yon qilsa, hech qanday kuch uni to‘xtatolmaydi. Uning qarshisida aqli komil inson ham ojiz. Ishq insonni aqlidan mosuvo qiladi. Oshiqni o‘zini anglamas holga tushuradi. Ya’ni oshiq parvonaga o‘shab qoladi va axgar, cho‘g‘ bo‘lsa ham o‘zini bilmasligini tasvirlaydi.

Ishqqa tushtung, o‘tqa pishting, kuyub-yonding,

Parvonadek jondin kechib, axgar bo‘lding,

Dardga to‘lding, g‘amda so‘ldung, telba bo‘ldung,

Ishq bahrini[8] manding so‘rsang, poyoni yo‘q.[9] 

Ishq o‘tga o‘xshaydi va oshiqni kuydurib kul qiladi. Sen oshiq bo‘ldingmi, demak o‘tga tushding. Bunda faqat bir yo‘l mavjud bo‘lib, u yonib-kuyishdir. Ishq seni dardga to‘ldiradi, g‘amda so‘ldiradi va telbaga aylantiradi. U shunday ulkanki, bir dengizga mengzalsa, uning poyoni yo‘q dengiz ekanligi ta’kidlanadi. Ishq seni parvonaga aylantiradi. Sen misli parvona singari joningni qurbon qilib axgarga aylanasan. Bu baytlarda istifoda etilgan parvona obrazi ilohiy ishqning oshig‘iga mengzanadi.

Boshqa bir hikmatida esa Alloh oshiqlarning har so‘zida bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi:

Kecha Olloh, kunduz Olloh tinmay yurar,

Olloh sham’u parvonadek o‘zin urar,

Layli, Majnun, Farhod, Shirin davrin surar,

Haq taolo oshiqlarning so‘zi bo‘lg‘ay.[10]

Haq oshiqlari kecha, kunduz tinmay robbini zikr qilishi kerakligi keltirilgan bu hikmatda Layli, Majnun, Farhod, Shirinning ishqidan sham’ va parvona ishqi balandroq qo‘yiladi. Shoir Allohni sham’ga o‘xshatib unga misoli parvona kabi talpinish kerakligiga urg‘u beriladi.

Shayxi Shibliy samo’ qilib doim yurdi,

Taxtu baxtin tashlab, Adham do‘kon qurdi,

Parvonadek sham’in ko‘rib, o‘zin urdi,

Parvonadek axgar bo‘lib kuygon bormu?[11]

Chin solik ishqi haqida mulohaza yuritayotgan shoir Shayx Shibliy va Adham voqealarini yodga olib o‘tadi. Ibrohim Adhamning Alloh yo‘lida, toju taxtidan voz kechib, do‘kon qurganligi ta’kidlanadi. Shayx Shibliy va Ibrohim Adham haqiqiy solikdir. Ular ham haq yo‘lida barcha narsasini qurbon qiladi. Hikmatdagi asosiy fikr sham’ va parvona obrazlari orqali tasvirlanadi. Ya’ni shoir aytadiki, Shibliy va Adham Alloh uchun ko‘p qurbonlik qildi, ammo ular parvonachalik oshiq bo‘lishmadi. Oshiq ishq o‘tida parvona kabi yonmog‘i lozim. U parvona singari o‘z sham’ini (Allohni) ko‘rganida o‘zini shu o‘tga urib, axgar (cho‘g‘) bo‘lib kuyish haqida so‘zlaydi.

Yo Iloho, tavfiq bergil jondin o‘tay,

Jondin o‘tib, o‘tqa kirdi parvonalar,

Ko‘nglum sovut, xonumonim barbod uray,

Xonumonin barbod urar devonalar.[12] 

Bu baytida esa shoir Allohdan madad so‘raydi. Lekin bu madan ishqdan qutilish uchun emas, aksincha jondan kechish uchun so‘raladi. U parvonalarga havas qiladi. Chunki parvonalar ham jonlaridan kechib o‘tga kiradi va sham’ bilan bir butun bo‘ladi. U parvonalar va devonalarni bir-biriga parallel qo‘yadi. Sababi devonalar ham ishq uchun honumonini barbot etadi. Shu sabab shoir ko‘nglini o‘zining sovuti sifatida ko‘rib, honumonini barbot etmoqqa shay turadi. Shoir hikmatining ta’sirchanligini oshirish, ilohiy ishq uchun qilinadigan qurbonlikni parvonalar misolida tasvirlaydi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, sharq mumtoz adabiyoti, xususan, tasavvuf adabiyoti tashbehlar, timsollar, tasvirlar va obrazlar bilan alohida ahamiyatga egadir. Sham’ va parvona obrazi sharq mumtoz adabiyotida, ayniqsa tasavvuf adabiyotida o‘ziga xos, ko‘p ma’noga ega obrazlardan hisoblanadi. Bu obrazlar asosan ilohiy ishqni tasvirlashda istifoda etiladi. Shoirlar sham’ni Alloh, ma’shuq, yosh, rost, qad-qomat, yor jamoli kabi ma’nolarda, parvnani esa oshiq, solik, devonalik, axgar kabi ma’nolarda istifoda etgan. Ko‘plab tasavvuf ijodkorlari singari Ahmad Yassaviy ham o‘zining hikmatlarini bezash, ma’nodorligini oshirish uchun bu obrazlarni mohiroga qo‘llaydi. Hikmatlarida iymon sham’ kabi tashbehlardan ham unumli foydalanilgan. Sham’ obrazining yoritish xususiyatiga alohida ahamiyat bergan holda, parvonaning sham’ o‘tida kuyishiga katta e’tibor beriladi. Sham’ ilohiy ishqning tasviri sifatida, parvona esa haq oshig‘i sifatida gavdalantirilgan. Ilohiy ishqni tasvirlashda ko‘plab obrazlarga qaraganda sham’ va parvona eng go‘zal juftlikdir. Parvonaning o‘z talabi yo‘lida o‘zini fido qilishi, Alloh yo‘lida sinovlarga bardosh berishga qodir solikni tasvirlaydi. Sham’ning esa zulmatni yoritganligi solik qalbini iymon, yor (Alloh) ishqi yoritishiga o‘xshatiladi. Parvonaning sham’ o‘tida yonib, kul bo‘lishi solikning robbiga qo‘shilishining tasviridir. Sharq adabiyotidagi eng go‘zal ishq tasviri uchun bu ikki obraz betakror kombinatsiyani vujudga keltiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991.

2. Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011

www.kh-davron.uz

[1] Axgar – laxcha cho‘g‘, olov.

[2] Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991. 46-b

[3] Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991, 80-b.

[4] Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991, 106-b

[5] Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991. 187 – б.

[6] Яссавий, Аҳмад. Ҳикматлар// Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқалар; Нашр.тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи, тўпловчи И.Ҳаққулов;/ . – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991. 216 – б.

[7] Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011, 48 – б 

[8] Bahr – azim daryo, dengiz

[9] Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011, 99 – б 

[10] Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011, 182 – б.

[11] Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011, 267 – б.

[12] Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний. Ҳикматлар куллиёти. Наширга тайёрловчилар: Т. Қораев, А. Бозоров. O‘zbekiston. 2011, 295 – б.