ИНВЕСТИЦИОН МУҲИТ ВА УНГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР

ИНВЕСТИЦИОН МУҲИТ ВА УНГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР

Тухлиев Бозор Каримович,

Тошкент давлат иқтисодиёт университети

Солиқлар ва суғурта иши кафедраси мудири, и.ф.д. профессор

Аксарият иқтисодчилар «инвестицион муҳит» тушунчасини бир хил талқин қилсаларда, аммо унинг муайян туркумий таркибига келганда ва уни баҳолаш услублари ҳақида фикр юритганда, уларнинг таъриф ва ёндашишлари бир-бирларидан сезиларли даражада фарқ қилади.

Инвестицион муҳитга баҳо беришда иқтисодий шароитлар, давлатнинг инвестицион сиёсати, инвестицион фаолиятнинг меъёрий-ҳуқуқий базаси ҳисобга олинади. Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида 2023 йил 11 июлда “Инвестициялар жалб қилишни янада кенгайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар” юзасидан бўлиб ўтган видеоселектор йиғилишида қўйидагилар таъкидланди. “Янги лойиҳалар ҳисобидан қўшимча 3 миллиард доллар тўғридан-тўғри инвестициялар жалб қилиш масалалари муҳокама қилинди. 

Бу борада энг катта имкониятлардан бири олий даражадаги хорижий ташрифлар доирасида эришилган келишувлар ҳисобланади.

Жумладан, сўнгги икки йилда Саудия Арабистони, Франция, Венгрия, Сингапур, Миср, Германия, Хитой, Италия, Қатар ва бошқа давлатлар билан ўтказилган олий даражадаги учрашувларда жуда катта келишувларга эришилди. 

Инвестиция жалб қилиш бўйича Венгрия, Покистон, Таиланд, Чехия ва Япония билан ҳамкорликда ижобий ўзгаришлар борлиги таъкидланди. Ушбу давлатлардан ўтган йили бор йўғи 40 миллион доллар инвестиция жалб қилинган бўлса, жорий йилнинг ўзида бу кўрсаткич 450 миллион долларга кўпайди.

Лекин, Миср, Эрон, Испания, Ҳиндистон ва Бельгия давлатларидаги элчилар фаолиятида ҳали натижа кўринмаётгани кўрсатиб ўтилди.

Энди хорижий келишувлар доирасидаги инвесторлар билан ишлаш бўйича янги тизим жорий этилиши таъкидланди. Бунда Инвестиция вазирлигида ҳар бир янги инвесторга ҳамроҳлик қилиш учун “инвестиция менежери” лавозими ташкил этилади ва бевосита вазирга бўйсунади. Улар хорижий инвесторлар билан доимий алоқада бўлади ва келиб тушган масалаларни ҳал қилиб боради.

Инвестиция ва ташқи ишлар вазирларининг барча ўринбосарларига “инвестиция менежерлари” билан бирга шу тизим асосида жами 437 та инвестор билан амалий ишларни бошлаб, жорий йилнинг ўзида қўшимча 3 миллиард доллар инвестиция жалб қилиш вазифаси қўйилди.” [1]

Инвестицион муҳит турли хил омиллар, статистик, фактологик ва ахборот материалларини ўрганиш, таҳлил қилиш асосида аниқланади. 

Инвестицион муҳитга баҳо беришда учта асосий ёндашувни ажратиб кўрсатиш мумкин. [2]

1-чизма. Инвестицион муҳитга ижобий таъсир кўрсатувчи омиллар ва шарт-шароитлар таснифи 

Биринчи ёндашув – тор маъно ва таркибга асосланган бўлиб, у ялпи ички маҳсулот, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми ва миллий даромад динамикаларини; миллий даромадни тақсимлаш динамикасини, жамғарма ва истеъмол нисбатини; инвестицион фаолиятни қонуний тартибга солиш ҳолатини; алоҳида олинган инвестицион бозорлар, шунингдек, фонд ва пул бозори ривожини баҳолаш орқали ифодаланади.

Иккинчи ёндашув – кенгайтирилган, кўп омиллик бўлиб, у инвестицион муҳитга таъсир кўрсатувчи қуйидаги ижобий омилларни эътиборга олиш ва баҳолашга асосланган (1-чизма).

1. Ҳудуднинг меҳнат ва энергетика ресурслари билан таъминланганлик даражаси, биоиқлимий ва илмий-техникавий салоҳияти ҳамда инфраструктура мажмуа ва субъектларининг ривожланганлиги.

2. Бозор инфраструктурасининг ривожланганлиги, хусусийлаштириш жараёни ва инфляция даражаларининг инвестицион фаолликка таъсири, аҳолининг инвестицион жараёнга жалб қилинганлик даражаси, тадбиркорлик, рақобат муҳитининг қўлайлиги, маҳаллий бозор ҳажми, хўжаликлараро алоқаларнинг жадаллиги, экспорт имкониятлари, чет эл капитали мавжудлиги.

3. Хўжалик юритишнинг умумий шарт-шароитлари – экологик хавфсизлик, моддий ишлаб чиқариш тармоқларининг ривожланганлиги ва тугалланмаган қурилишлар ҳажми. 

Юқоридаги умумий характерда келтирилган омиллар ўз навбатида қўлай инвестицион муҳит яратиш нуқтаи-назаридан қуйидаги сиёсий, ижтимоий маданий, молиявий ва ташкилий-ҳуқуқий омиллар доирасида эътиборга олиниши лозим (2- чизма): 

1. Сиёсий омиллар: аҳолининг маҳаллий ҳокимият фаолиятига бўлган ишонч даражаси, ижтимоий барқарорлик даражаси, миллий-диний муноса-батлар ҳолати.

2. Ижтимоий ва маданий омиллар: аҳолининг турмуш даражаси, маориф ва маданият соҳалари, шунингдек тиббий хизмат кўрсатиш тизимининг ри-вожланганлиги, жиноятчилик даражаси, реал иш ҳақи ҳажми, аҳолининг ўз ва чет эл тадбиркорларига муносабати, чет эл мутахассислари учун ишлаш шароитлари.

3. Молиявий омиллар: бюджет даромадлари, аҳоли жон бошига тўғри келадиган бюджетдан ташқари фонд маблағлари миқдори, чет эл валюта-сида кредит олиш имконияти, банк фоизи даражаси, банклараро ҳамкорлик-нинг ривожланганлиги, узоқ муддатли кредитларнинг солиштирма қиймати, аҳоли жон бошига тўғри келадиган омонатларнинг миқдори, зарарга ишлай-диган корхоналар улуши.

4. Ташкилий-ҳуқуқий омиллар: маҳаллий ҳокимият органларининг чет эл инвесторларига муносабати, қарорлар қабул қилишдаги тезкорлик даражаси, ахборот эркинлиги, қонунни ҳимоя қилувчи органлар фаолиятининг самарадорлиги, маҳсулотлар, капитал ва ишчи кучлари бозорларининг жойлашиши ва ҳаракатланиши учун шарт-шароитларнинг мавжудлиги ва шунингдек, тадбиркорларнинг эътик иш юритиш жиҳатлари.

2-чизма. Инвестиция муҳитига таъсир этувчи омилларнинг таркибий туркумлари ва улар татбиқ этиладиган асосий йўналишлар

Кўп омилли ёндашувнинг ўзига хос хусусиятлари қуйидагилардан иборат: 

- инвестицион муҳит ва инвестицион хавф даражаси категорияларининг ўзаро боғлиқлиги; 

- инвестицион муҳитнинг асосий капитал ва иқтисодиётнинг реал секторига бўлган инвестициялар билан боғлиқлиги;

- инвестицион муҳитнинг объектив хусусиятларига диққат эътибор;

- инвестицион муҳитнинг алоҳида олинган инвесторлар хоҳиш иродасига боғлиқ эмаслиги, 

- ушбу ёндашувнинг кўп хусусиятга эгалиги.

Учинчи ёндашув- риск (хатар) тарафдорлари одатда инвестицион муҳитни ташкил этувчилари сифатида иккита асосий мезонни кўрсатадилар: 

биринчиси, инвестицион салоҳият ва инвестицион риск даражаларининг ҳолати бўлса, 

иккинчиси, инвестицион риск ва ижтимоий-иқтисодий салоҳият даражаларининг ўзаро боғлиқлигидир.

Юқорида баён қилинган инвестицион муҳитни баҳолаш услубларининг асослилиги ва амалий аҳамиятига баҳо бериш учун чет эл тажрибасини ўрганиш, унинг илғор ва истиқболли ютуқларини татбиқ этиш бўйича илмий-амалий асосланган тавсиялар ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.

  Дунё мамлакатларида инвестицион муҳитга баҳо бериш услублари бир-биридан фарқ қилади ва аксарият ҳолларда макроиқтисодий соҳага нисбатан баҳо берилади. Масалан, Японияда инвестицион муҳитнинг баёний тавсифи берилиб, миқдорий баҳо қўлланилмайди. АҚШда эса бир-бирига боғлиқ тўртта кўрсаткич, яъни ишбилармонлик фаоллиги, хўжалик юритиш тизимининг ривожланганлик даражаси, инвестицияларнинг иқтисодий самарадорлиги, солиқ сиёсатининг асосий ташкил этувчилари орқали аниқланади. АҚШда рейтинг натижалари ҳар йили «Йиллик статистик карта»да эълон қилинади. «Euromoney» журнали ривожланган мамлакатлар йирик банклари вакиллари бўлган экспертлардан маълумот тўплаш усулидан фойдаланиш билан бир қаторда у ёки бу омилнинг ҳолати ҳақида статистик ахборотни ҳам ҳисобга олади. Бу омиллар қаторида қуйидагилар мавжуд, яъни макроиқтисодий кўрсаткичлар, маҳсулотлар учун тўловни амалга оширмаслик риски, кредитларни қайтармаслик, дивидендларни тўламаслик, қарз кўрсаткичлари, мамлакатларнинг кредитларни қайтара олиш имкониятлари. [3]

Инвестицион муҳитни баҳолашнинг роли ва аҳамиятининг нечоғлик муҳимлигини ҳисобга олган ҳолда, республикамизда ҳудудий инвестицион муҳитнинг бир хил эмаслигини назарда тутмоғимиз лозим. Шундан келиб чиқиб, инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда инфраструктурни яратишга маҳаллий ҳокимият катта эътибор қаратмоғи лозим. Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида 2023 йил 11 июлда “Инвестициялар жалб қилишни янада кенгайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар” юзасидан бўлиб ўтган видеоселектор йиғилишида қўйидагилар таъкидланди. “Инвестиция дастурларидаги 1,5 мингта лойиҳани тезлаштириш ва 12,1 миллиард доллар хорижий инвестицияларни ўзлаштириш бўйича янги тизим жорий қилиниши таъкидланди.

Жумладан, давлат инвестиция дастури доирасида 11,5 миллиард долларлик 272 та йирик лойиҳани муддатидан олдин фойдаланишга топшириш бўйича “лойиҳабай” иш ташкил этилади.

Бунда ҳар бир лойиҳага бириктирилган вазир, вазир ўринбосарлари, банк раҳбарлари масъул ва жавобгар бўлади. Умуман, ҳудудлардаги 89 та йирик лойиҳани муддатидан олдин ишга тушириш учун инфратузилма масаласи ҳал қилиб берилади.

Бу йил инфратузилмага бюджетдан 1,2 триллион сўм ажратилмоқда. Бу етарли эмаслиги қайд этилиб, инфратузилмага яна 100 миллион доллар йўналтиришга қарор қилинди.

Ҳудудларда 1 минг 200 та лойиҳа доирасида 4,6 миллиард доллар тўғридан-тўғри хорижий инвестиция ўзлаштириш зарур. Бунда, лойиҳалар 3 та тоифага ажратилиб улар билан манзилли ишланади.

Тегишли ҳукумат комиссиясига вазир ва тармоқ раҳбарлари билан бирга ҳар бир лойиҳани ичига кириб, халқаро молия институтлари иштирокидаги лойиҳаларни жадаллаштириш топширилди.

Инвестицион муҳитни баҳолашнинг халқаро тажрибаси шуни кўрсатадики, унинг объективлик даражасини ошириш учун замонавий иқтисодиёт фани томонидан ишлаб чиқилган бир қатор муҳим услубий қоидаларни ҳисобга олиш зарур. Жумладан:

  1. Барча турдаги инвестициялар учун маълум инвестицион муҳит зарур. Амалда капитал (саноат, савдо, қарз, акциядорлик) инвестиция каби турлича бўлади, инвесторлар эса ўзаро мос келмайдиган мақсадларни кўзлайдилар. Масалан, қарз капитали қисқа вақт ичида максимум фойда олишга қаратилган бўлиб, молиявий инвестициялар орқали ҳаракат қилса, саноат капитали эса узоқ муддат давомида корхона фаолиятига барқарор таъсир ўтказишга интилиб, реал ва бевосита инвестициялар орқали ҳаракат қилади.

  2. Инвестицион муҳит манфаатлар мувозанатига асосланган бўлиши керак, чунки инвестицияларни қабул қилувчи ҳам, инвестицияларни етказиб берувчи ҳам турлича мақсадларни кўзлайди, яъни уларнинг биринчиси минимум маблағлар асосида максимум мақсадларни кўзласа, иккинчиси – максимум фойда олиш ва маҳаллий бозорларни мумкин қадар тезроқ эгаллашга интилади.

  3. Инвестицион муҳит, бир томондан, узоқ вақт давомида барқарор бўлиши лозим, иккинчи томондан, етарли даражада уддабурон тадбиркор мамлакатда шаклланаётган ижтимоий ишлаб чиқариш омилларига (илмий-техникавий, тадбиркорлик, бошқарув, технологик) нисбатан юз бераётган ўзгаришларни ҳисобга олабиладиган бўлиши даркор.

  4. Инвестициялар инсон капитали ривожи, барча фаолият соҳаларидаги ишчи ва хизматчиларнинг малакаси юксалиши билан аниқ боғланган бўлиши лозим.

  5. Инвестицион муҳит хўжаликнинг иқтисодий барқарорлиги ва ишлаб чиқариш тизимлари хавфсизлигини таъминлаши керак. 

6. Инвесторлар ва инвестицияланаётган ижтимоий-иқтисодий тизим манфаатларининг мувозанати ва ўзаро мос келишини таъминлаш мақсадида, жалб қилинаётган инвестицияларнинг самарали эканлигини ва инвестицион муҳитнинг қулайлигини комплекс баҳолаш талаб этилади. Шу сабабдан нафақат жалб қилинган инвестициялар ҳажми, балки улардан фойдаланиш жараёнида пайдо бўладиган ижтимоий-иқтисодий, экологик ва бошқа оқибатларини ҳисобга олиш лозим.

  Юқоридаги услубий қоидалар асосида инвестицион муҳитни баҳолаш усулларининг афзалликлари ва камчиликларига алоҳида тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқ. Жумладан, тор маъно ва таркибга асосланган ёндашув тарафдорлари инвестицион жозибадорликнинг асосий кўрсаткичи сифатида фойдаланилаётган активларнинг фойдалилик даражасини икки вариантда ҳисоблашни қабул қилади: 

1) товарлар ва хизматлар реализациясидан келган фойданинг жалб қилинган активларнинг умумий суммасига нисбати;

2) баланс фойданинг фойдаланилаётган активларнинг умумий суммасига нисбати.

Ушбу услубий ёндашув содда ва ҳаммабоп бўлиб, тадбиркорлик фао-лиятининг бош мақсади бўлган фойда ва қўйилмалар қайтимини ҳисобга олади. Уни турли хўжалик тизимларидаги инвестицион муҳитни тадқиқ қилиш учун қўллаш мумкин. Бироқ, бу ёндашувда манфаатлар мувозанати акс этмаган, инвестициялар билан ресурс омиллари ўртасидаги объектив боғлиқлик инкор этилади, қолаверса, инвестицион муҳит ривожланишнинг инновацион тури ва иқтисодий барқарорлиги билан боғланмаган.

Инвестицион муҳитни баҳолашнинг кўп омилли усули услубий талабларга кўпроқ жавоб беради. Унинг афзаллик томонлари: ресурс-омилларнинг ўзаро таъсирини ҳисобга олиш; баҳо беришда субъективизмни камайтирадиган статистик маълумотлардан фойдаланиш; иқтисоднинг турли даражаларига алоҳида-алоҳида ёндашув; инвестицияларнинг барча мумкин бўлган манбаларини максимал даражада самарали қўллашни таьминлашга интилиш.

Риск даражаси билан боғлиқ баҳолаш усули эса энг аввало стратегик инвестор учун қизиқиш уйғотади. У нафақат инвестициялаш учун жозибадорликни аниқлаб қолмай, балки инвестициялар қўйиладиган янги объектга хос бўлган хавф даражаси билан ҳозирда мавжуд бўлган, инвестор учун бизнес юритишда одатий бўлган риск даражасини ўзаро қиёслаш имконини ҳам беради. Ушбу ёндашувда, шунингдек, инвесторнинг ҳам иқтисодий, ҳам сиёсий манфаатлари ҳисобга олинади.

Замонавий иқтисодий тафаккурнинг етакчи йўналишларидан бўлган институционализм инвестицион муҳит таҳлили учун янги имкониятларни очиб берганлигини алоҳида эътироф этиш лозим. Шуни таъкилаш жоизки, инвестицион муҳит иқтисоднинг институционал тизимида алоҳида тизим ости қисми бўлиб, у ишлаб чиқариш кучларининг ривожланиш ва илмий-техникавий янгиланиш жараёнида фаол инвестицион фаолият орқали ижтимоий-иқтисодий муносабатлардан энг унумли фойдаланиш учун шарт-шароитлар яратиш вазифасини бажаради. Мазкур тадқиқотларимиз мақсадларига ойдинлик киритиш учун кенгайтирилган ижтимоий такрор ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва иқтисодий юксалишни таминлайдиган институционал шарт-шароитлар тавсифини билиш муҳим ўрин тутади.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Халқ сўзи газетаси, 2023 йил 12 июль

2. Игошин Н.В. Инвестиции. Организация управления и финансирование: -М.:ЮНИТИ-ДАНА. 2001. С.116-118

3. Гуськова Н.Д. Теория и практика инвестиционной деятельности в условиях транзитивной экономики: Федеральный и региональный аспекты. Специальность 08.00.05 Диссертация на соискание ученой степени доктора экономических наук. Саранск 2000. С.103

4. http://www.lex.uz (норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тизими). O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. 2019 yil 25 dekabr. “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati” to‘g‘risidagi.

5. Maxmudov S. B. Investitsiya faoliyatini moliyalashtirishning noan’anaviy usullarini takomillashtirish. “Xalqaro moliya va hisob” ilmiy jurnali. №5, oktabr, 2020 yil. 2 bet.

7. Valinurova L.S. Otsenka investitsionnoy privlekatelnosti ekonomicheskix sistem: teoriya i praktika / L.S. Valinurova. - Ufa.: RIOBAGSU, 2002. -250 s.

8. Astanaqulov O.T. “Korxonalar investitsiya faoliyati tahlili metodologiyasini takomillashtirish” iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya, T.: 2020 yil 44-45b.

9. Tuxliev B.K. Osobennosti investitsionnoy privlekatelnosti v usloviyax pandemii.Elektronnoe nauchno-prakticheskoe periodicheskoe izdanie «Ekonomika i sotsium» №12(79) 2020. www.iupr.ru Rossiyskaya Federatsiya, g.Saratov

10. COVID-19 pandemiyasi va global iqtisodiy inqirozga qarshi kurash: “Taraqqiyot strategiyasi” Markazi, www.strategy.uz

11. Chakraborty I., Maity P. COVID-19 outbreak: Migration, effects on society, global environment and prevention. International Journal Science of the Total Environment 728 (2020) 138882. www.elsevier.com/locate/scitotenv 

13. Davlat statistika qo‘mitasi, http://www.stat.uz 

14. Trubilin A.I. i dr. Gosudarstvennaya investitsionnaya politika: Uchebnoe posobie.-2-yeizd.,isp. I dop. – SPb.: Izdatelstvo “Lan”, 2018 -192.

15. Eminov A. Pandemiya va pandemiyadan keyingi davr: xorijiy davlatlarda investitsiya siyosati qanday kechmoqda? Adliya vazirligi huzuridagi Huquqiy siyosat tadqiqot instituti xodimi

16. Nosirov E.I. Koronavirus pandemiyasi inqirozining jahon iqtisodiyotiga ta’siri. “Xalqaro moliya va hisob” ilmiy elektron jurnali. № 3, iyun, 2020 yil. 7- bet. 

17. Nicola M., Alsafi Z., Sohrabi C., Kerwan A., Al-Jabir A., Iosifidis C., Agha M., Agha R. The Socio-Economic Implications of the Coronavirus and COVID-19 Pandemic: A Review. International Journal of Surgery, https://www.sciencedirect.com