MAJORANA FERMIONLARI, P-TO‘LQINLI TARTIBSIZ O‘TKAZUVCHAN OCHIQ HALQADAGI DOIMIY OQIM
Annotatsiya
Kitaev Gamiltonianning qo‘zg‘alish spektrini tenglamada ko‘rib chiqamiz. tenglamaga e’tibor qaratsak l uzunlikdagi halqa, qismlarini mos qiymatlarda ochiq zanjirda aniqlaymiz. Parametrik jihatdan H[Φ] ni τ=0 da, ya’ni H_K ni bir rejimli to‘lqin funksiyasi bo‘yicha ochiq chegara shartlari bilan diagonallaymiz. A umumiy xos rejimi, Δ=w uchun, energiya E ko‘rinishini oladi. Ma’lum bir tegishli qiymatda sozlangan magnit oqim Φ tomonidan hosil qilingan, tartibsiz chekli uzunlikdagi p-to‘lqinli bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchan halqada nol energiyali Majorana rejimlarining paydo bo‘lishini muhokama qilamiz. Majorana rejimlarining paydo bo‘lishini ko‘rib chiqamiz. Cheklangan uzunlikdagi uzilgan halqada magnit oqimi Φ ni Majorana rejimlarini Kitaev nazariyalariga asoslangan holda tahlil qilamiz.
Kalit so'z
Majorana fermionlari, halqa, nol energiya, to‘lqin, to‘lqin funksiya
MAJORANA FERMIONLARI, P-TO‘LQINLI TARTIBSIZ O‘TKAZUVCHAN OCHIQ HALQADAGI DOIMIY OQIM
S.M. Usanova, A.A. Muxtorovb, I.X. Ibragimova
aKimyo International University in Tashkent, 156 Usman Nasyr Str., 100121, Tashkent, Uzbekistan
bTIQXMMIMTU "International House-Tashkent" Academic Lyceum, 39 Kori Niyazov Str., Tashkent, Uzbekistan
Annotatsiya: Kitaev Gamiltonianning qo‘zg‘alish spektrini tenglamada ko‘rib chiqamiz. tenglamaga e’tibor qaratsak
uzunlikdagi halqa, qismlarini mos qiymatlarda ochiq zanjirda aniqlaymiz. Parametrik jihatdan
ni
da, ya’ni
ni bir rejimli to‘lqin funksiyasi bo‘yicha ochiq chegara shartlari bilan diagonallaymiz. A umumiy xos rejimi,
uchun, energiya E ko‘rinishini oladi. Ma’lum bir tegishli qiymatda sozlangan magnit oqim
tomonidan hosil qilingan, tartibsiz chekli uzunlikdagi p-to‘lqinli bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchan halqada nol energiyali Majorana rejimlarining paydo bo‘lishini muhokama qilamiz. Majorana rejimlarining paydo bo‘lishini ko‘rib chiqamiz. Cheklangan uzunlikdagi uzilgan halqada magnit oqimi
ni Majorana rejimlarini Kitaev nazariyalariga asoslangan holda tahlil qilamiz.
Kalit so‘zlar: Majorana fermionlari, halqa, nol energiya, to‘lqin, to‘lqin funksiya
Kirish: Majorana fermionlarini o‘rganar ekanmiz, nazariyjihatdan, so‘nggi yillarda o‘rganish “kvazi” bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchan halqalar olingan samarali maydon nazariyasini tizimliqo‘llash afzalligi ahamiyatlidir [1,2], bu esa ahamiyatsiz effektlarni o‘rganish imkonini berdi, mos ravishda ishlab chiqilgan biro‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchan qurilmalarda paydobo‘lgan holini bu maqolalardan bilishmumkin [3,4].
Shuning uchun barqarorlikni aniq ta’riflash muhimdir (MMs)lar tartibsizlikka mos kelmaydi. Masalan, ochiq, chekli uzunlik Kitaev zanjiri Gamiltonian ham spin-rotatsion ham vaqtga teskari o‘zgarmaydi. Shuning uchun u D guruhga kiradi Altland-Zirnbauer tomonidan tartibsizliklarning “tenfold way” tasnifi mos keladigan simmetriyalarga nisbatan tizimlar Gamiltonianga bo‘ysunadi [5,6]. Zanjir o‘zining topologik doirasida bo‘lganda faza, (MMs)larning mavjudligi bilan tavsiflanadi, zaif buzilish o‘rnatilgan noyob kichik o‘lchamli topologik bo‘lmagan muhitlarni keltirib chiqaradi. O‘rtasidagi har qanday interfeysda topologik va topologik bo‘lmagan muhitlar, qo‘shimcha (MMs)lar paydo bo‘ladi.
Majorana fermionlari, to‘lqinlar, zarrachalar o‘zlariga to‘g‘ri keladigan antizarralar 1937-yilda Majorana tomonidan taklif qilingan [7]. Shu bilan birga, hozirgacha ular zarrachalar fizikasida hech qachon aniqlanmagan Kitaevning taklifidan keyin so‘nggi yillarda tajriba Majorana fermionlari nol energiyali haqiqiy fermion kabi ko‘rinishi mumkin, interfeysda lokalizatsiya qilingan rejimlar [“Majorana modes” (MMs)] p-to‘lqinli bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazgich va oddiy metall [8], bundaylarda Majorana fermionlarini qidirish tizimlari eng dolzarb va istiqbolli tizimlardan biriga aylandi.
Kitaev taklifi bilan kondensatsiyalangan materiya tizimlari bir qator tizimlarda, masalan, o‘ta o‘tkazgich-topologik izolyator interfeyslari [9-12], yaqinida kelib chiqqan o‘ta o‘tkazuvchanlikdan taxmin qilingan. Shuni ta’kidlash joizki, fundamental fizika uchun katta qiziqish bilan bir qatorda, (MMs) lar kvant hisoblash uchun ham katta qiziqish uyg‘otadi chunki, ularning “non-Abelian” statistikasi [13] tufayli, ular paydo bo‘ladi. Majorana haqidagi nazariy adabiyotlarning ko‘payishi kondensatsiyalangan materiya tizimlarida fermionlarni o‘rganishni bir qator qo‘zg‘atadi. Tegishli tarzda ishlab chiqilgan (MMs)larni tekshirish bo‘yicha eksperimental urinishlar qurilmalarda, tajribalarda kuzatilgan asosiy yo‘nalish quyidagilardan iborat; topologik supero‘tkazgichlar va oddiy metallar o‘rtasidagi ulanishlar bo‘ylab fermionlar harakati ta’sirini aniqlashdir. Afsuski, dastlabki eksperimental natijalardan keyin ma’lumotlarga qaramay, bu erda nima ko‘rish mumkinligi haqidagi savol tug‘iladi. Spin-orbita ishtirokida p-to‘lqinli o‘ta o‘tkazuvchi halqalar o‘zaro ta’sir va mezoskopik s-to‘lqinli supero‘tkazuvchi halqalarda bunday qiymatlarning afzalligi ikki tomonlama: bir tomondan, u cheklangan tizimda (MMs)larni qayta tiklash imkoniyatini nazarda tutadi, qo‘llaniladigan oqim to‘g‘ri sozlangandan so‘ng (bulardan farqli o‘laroq masalan, Kitaev modelida sodir bo‘ladi, bu erda, qat’iy gapirganda, “haqiqiy” nol energiyali (MMs)lar tiklanadi cheksiz zanjir chegarasida yoki oqim harakati natijasida tizim parametrlarini ijobiy sozlash [2]); boshqa tarafdan esa, u nazorat ostida amalga oshirilgan (MMs)larga misol bo‘la oladi.
Asosiy qism: Ushbu maqolada biz tartibsiz cheklangan uzunlikdagi to‘lqinli bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchanlikda (MMs)larning paydo bo‘lishini muhokama qilamiz. Halqa (PSRs), magnit oqimi
bilan teshilgan [biz oqimni kvant birliklarida o‘lchaymiz
].
(MMs)lar orasidagi bog‘lanishlar tufayli tizim uzunligi, ikkita “taxminiy Majorana fermionlariga” (PMFs), ularning energiyalari ±
nosimmetrik tarzda joylashtirilgan Fermi darajasiga nisbatan [2] olinadi.
Bu ta’riflarga asoslangan holda ochiq chekli uzunlikdagi halqada magnit oqimi
ni biz o‘z qiymatlarining kelib chiqishini ko‘ramiz hosil qilamiz va ochiq Kitaev zanjirining xos funksiyalari, bilan bog‘laymiz.
Biz bu qismda Kitaev Gamiltonianning qo‘zg‘alish spektrini tenglamada ko‘rib chiqamiz. (1) tenglamaga e’tibor qaratsak
uzunlikdagi halqa, qismlarini mos qiymatlarda ochiq zanjirda aniqlaymiz. Parametrik jihatdan
ni
da, ya’ni
ni bir rejimli to‘lqin funksiyasi bo‘yicha ochiq chegara shartlari bilan diagonallaymiz. A umumiy xos rejimi,
uchun, energiya E bilan
ko‘rinishini oladi
(1)
To‘lqin funksiyalari bilan
,
kanonik kommutatsiya munosabatidan olingan tegishli Bogoliubov-de Gennes (BdG) tenglamalarini yechish
. Bu tenglamalar tomonidan beriladi

(2)
uchun, oxirgi nuqtalarda
tenglamalar bunday shaklni oladi

(3)

(4)
Bu tenglamani hosil qilish (2) tenglamaga asoslansak,
ning yechimi olinadi
(5)
Tenglamalarda to‘lqin funksiyalarini hosil qilish (5) tenglamalarning yechimi bo‘lsin. (2) tenglama tomonidan berilgan impuls fazosida tenglamalar sistemasi olinadi

(6)
chegara shartlarini qo‘llagan holda bu ifodalar bilan to‘ldiriladi
(7)
Tenglamalardan (6), biz dispersiya munosabatini olamiz (
deb faraz qilamiz)
(8)
Haqiqiy bo‘shliqni
,
, sifatida belgilab, tenglama (8) teskari bo‘lishi mumkin, bu esa energiya E bilan qo‘zg‘alish momentini beradi
(9)
energiyali yechimlar
ning haqiqiy qiymatiga mos keladi,
ni aniqlagandan so‘ng, ularni ixcham ya’ni soddalashgan shaklda osongina yozish mumkin

(10)
Tenglamaga chegara shartlarini qo‘yib (7), natijada ijobiy energiya yechimlari olinadi
(11)
Tegishli manfiy energiyali yechimalar esa tenglamadagi yechimga
bilan ta’sir qilish orqali hosil qilinadi, ya’ni (11) tenglama
(12)
ning ruxsat etilgan qiymatlari uchun umumiy tenglama
da chegaraviy shart bilan aniqlanadi va bu ko‘rinishda beriladi
(13)
Buning o‘rniga shart bilan belgilanadigan k ning murakkab qiymatlari uchun PFs tiklanadi ya’ni soddalashtirishdan foydalangan holda
(14)
Bu tenglamani yechish uchun (14), biz zarrachasimon qo‘zg‘alishlar uchun impulsni
va teshiksimon qo‘zg‘alishlar uchun
, sifatida belgilaymiz
(15)
Natijada, energiya
bo‘lgan eng umumiy kichik bo‘shliqning xos funksiyasi bilan berilgan
(16)
Bunda tenglamalardagi chegaraviy shartlar bilan aniqlangan
va
koeffitsientlari (7) tenglamadan ko‘rinib turibdiki, energiya
bo‘lgan holatda, energiya -E bilan birga keladi. Tenglamalarda chegaraviy shartlarni qo'yishda (7) ifodadan
ekanligini va eng muhimi, E ning ruxsat etilgan qiymatlarida shartni qanoatlantirishi aniqlanadi.
Xulosa: Biz bu qismda Kitaev Gamiltonianning qo‘zg‘alish spektrini tenglamada ko‘rib chiqdik. (1) tenglamaga e’tibor qaratsak
uzunlikdagi halqa, qismlarini mos qiymatlarda ochiq zanjirda aniqlandi. Parametrik jihatdan
ni
da, ya’ni
ni bir rejimli to‘lqin funksiyasi bo‘yicha ochiq chegara shartlari bilan diagonalladik. A umumiy xos rejimi,
uchun, energiya E bilan
ko‘rinishini oladi.Ushbu maqolada biz majorana rejimlarini paydo bo‘lishni muhokama qildik magnit oqimi bilan teshilgan, tartibsiz chekli uzunlikdagi p-to‘lqinli bir o‘lchovli o‘ta o‘tkazuvchi halqada MMslarni zondlash
, FP saqlanmagan holatda bo‘lsa. Biz buni isbotlaymiz, tartibsizlik o‘rtacha miqdorini hali ham oqim
orqali ifodalash mumkin pastki bo‘shliq rejimlari to‘liq paydo bo‘ladigan
qiymatida nol energiya, pastki bo‘shliqlar orasidagi daraja kesishmasi tufayli energiya darajalari.
, MMslar tegishli ravishda tiklanadi.
Tekshirish uchun temir yo‘l kesishmasidagi uzilishlarni misol qilib o‘rganib ko‘rishda doimiy oqim I[
] da
tegishli ravishda bu formuladan foydalanib, biz butun mintaqaning faoliyatini yoki buzulganligini tekshirishimiz mumkin va buni o‘rganmoqdamiz.
Adabiyotlar
- D. Giuliano and P. Sodano, Nucl. Phys. B711, 480(2005).
- D. Giuliano and P. Sodano, Nucl. Phys. B770, 332(2007).
- D. Giuliano and P. Sodano, New J. Phys.10, 093023(2008).
- D. Giuliano and P. Sodano, Nucl. Phys. B852, 235(2011).
- C. W. J. Beenakker, Rev. Mod. Phys.87, 1037(2015).
- A. Altland and M. R. Zirnbauer, Phys.Rev.B55,1142(1997).
- E. Majorana, Nuovo Cimento14, 171(2008).
- A. Y. Kitaev, Phys. Usp.44, 131(2001).
- L. Fu and C. L. Kane, Phys.Rev.Lett.100, 096407(2008).
- L. Fu and C. L. Kane, Phys.Rev.B79,161408(2009).
- C. Benjamin and J. K. Pachos, Phys. Rev. B81,085101(2010).
- J. Nilsson, A. R. Akhmerov, and C. W. J. Beenakker, Phys. Rev. Lett. 101,120403 (2008).
- C. Nayak, S. H. Simon, A. Stern, M. Freedman, and S. Das Sarma, Rev. Mod. Phys. 80, 1083(2008).
Fikrlar