OLIY TA’LIMDA MASOFAVIY TA’LIMNING SAMARADORLIGI
H.T. Yusupova, S.M. Usanova, I.X. Ibragimova
aKimyo International University in Tashkent, 156 Usman Nasyr Str., 100121, Tashkent, Uzbekistan
Masofaviy ta’lim hozirda jadal rivojlanmoqda. Dunyo bo‘ylab ko‘plab odamlar onlayn ta‘limni ikkinchi mutaxassislikka o‘qish uchun kunduzgi ta’limning alternativasi deb bilishadi va so‘nggi paytlarda uni kunduzgi oliy ta’limni olish uchun tanlash odatiy holga aylanyapti. Buni 2005 yilda masofaviy ta’limni qo‘llash bo‘yicha jahon amaliyotida aql bovar qilmaydigan voqea sodir bo‘lganligi tasdiqlaydi - dunyoda birinchi marta masofadan turib o‘qiyotgan talabalar soni kunduzgi talabalar sonidan oshib ketdi. Shuni ta’kidlash kerakki, yuzma – yuz va masofaviy ta’limni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish juda to‘g‘ri emas, chunki masofaviy shakl ko‘pincha o‘qitishda ishlatiladigan texnologiyadir. Shuni ham yodda tutish kerakki, bugungi kunda oliy o‘quv yurtlarida kunduzgi ta‘limni masofaviy va mustaqil ta’limga yanada yaqinlashtiradigan oldindan tayyorlangan o‘quv soatlari sonini kamaytirish va talabaning mustaqil ishini ko‘paytirish tendentsiyasi mavjud bo‘lib, bu masofaviy o‘qitish texnologiyalaridan keng foydalanishni rag‘batlantiradi. Rivojlangan dunyoda sinf - bu o‘qitishning an’anaviy shakli, ta’limning asosiy shakli sifatida o‘zining ustun mavqeini yo‘qotishni boshlaydi. Internet va uning imkoniyatlari global iqtisodiyotdan tortib axborot, yangiliklar va ta'lim manbalariga qadar hayotimizning deyarli barcha jabhalarini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Internet onlayn ta‘limni amalga oshirishga imkon berdi va hozirda ko‘plab tadqiqotchilar va o‘qituvchilar talabalarning ta’lim natijalarini yaxshilash uchun onlayn ta’limga qiziqishmoqda, shu bilan birga onlayn resurslarning ko‘payishi ushbu ta’limga qiziquvchilar sonining keskin ko‘payishiga olib keladi. Bundan tashqari, hayotning barcha qatlamlaridagi talabalar o‘rtasida onlayn ta’limga talab ham oshdi, chunki masofaviy ta’lim yanada qulayroq va oflayn, sinfda ishtirok etishni talab qilmaydi. Masofaviy ta’limning jadal o‘sishi va uning oliy ta’limdagi salohiyatini hisobga olgan holda, tadqiqotchilar onlayn ta’limning an’anaviy yuzma-yuz ta’lim bilan solishtirganda samaradorligini o‘rganmoqdalar.
Masofaviy ta’limdan foydalanishning ko‘plab afzalliklari mavjud. Eng muhim afzalliklardan ba’zilari talabalarni o‘qitish samaradorligi, ko‘nikmalarni oshirish yoki yangi qo‘shimcha bilimlarni olish uchun foydalanish, oliy ta’limning o‘sib borayotgan narxiga qarshi kurashish uchun iqtisodiy samaradorlik va Internetga ulangan har qanday kishiga jahon darajasidagi ta’limni taqdim etish qobiliyatidir.
Oliy ta’limning o‘sib borayotgan narxi va ahamiyati hammaga ma’lum, va o‘rta maktab bitiruvchilari va universitet bitiruvchilari o‘rtasidagi vaqt farqi kengayishda davom etmoqda. Ko‘p o‘qituvchilar onlayn ta’lim oliy ta’lim narxining oshishiga qarshi kurashda samarali vosita bo‘lishi mumkin deb hisoblashadi, ya’ni online ta’lim xarajatlarni an’anaviy ta’lim shakliga nisbatan ancha ko‘p talabalarga ega guruhlarga taqsimlash, xarajatlarni o‘nlab yoki yuz minglab talabalarga bo‘lish orqali narxni kamaytiradi. Bundan tashqari, masofaviy ta’limning maksimal narxi an’anaviydan ancha past bo‘lib, u har doim ofisning hajmi va mavjudligi, joylashuvi, jihozlari va sharoitlari kabi bir qator narxni oshiruvchi omillardan xalos qiladi. Online ta’lim talabalarning o‘rganishiga sezilarli ijobiy ta’sir ko'rsatishini aniqlaydigan ko‘plab statistik tadqiqotlar mavjud. Zamonaviy ma’lumotlar, texnik va dasturiy vositalardan foydalangan holda o‘qitish o‘rganishni yanada vizual qiladi. Zamonaviy audiovizual texnologiyalar o‘quv materiallarini tushunarli va oson hazm bo‘lishiga yordam beradi; bu holda ta’lim jarayoni endi o‘qituvchidan talabaga ma’lumotni bir tomonlama uzatishga o‘xshamaydi, balki tinglovchiga o‘quv tizimi bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish imkoniyatini beruvchi interaktiv bo‘ladi. Klassik kunduzgi shakl va usullardan foydalanganda o‘quv jarayoniga ajratilgan vaqtni samarasiz taqsimlash mavjud bo‘lib, undan ko‘proq foyda keltirishi mumkin. Masofaviy ta’lim alohida yondashuvni talab qiladi va shuning uchun o‘qituvchilarni axborotni taqdim etishning zamonaviy texnik vositalaridan foydalanishga, yanada chuqurroq, ko‘rgazmali kurslar yaratishga undaydi. Eng nufuzli universitetlarning ko‘plab onlayn kurslarining mavjudligi va ochiqligi butun dunyoda masofaviy ta’limning mashhurligiga samarali ta’sir qiladi. Shuningdek, masofaviy ta’lim texnologiyalari ko‘pincha nogironlar uchun sifatli oliy ma’lumot olish va ijtimoiylashuvning ushbu qiyin bosqichini amalga oshirish uchun yagona imkoniyatdir. Ta’limning eng samarali shakli gibrid shaklga aylandi, bu erda barcha vazifalarning 90% uyda bajariladi, ammo haftada bir marta sinf o‘z bilimlarini masofaviy darslarda muhokama qilish va sinab ko‘rish uchun yig‘iladi.
Tanganing ikki tomoni borligi kabi, bu zamonaviy taʼlim texnologiyalarini keng joriy etish va qoʻllashga toʻsqinlik qilayotgan kamchiliklar ham masofaviy taʼlim afzalliklaridan bevosita kelib chiqadi. Masalan, o‘quvchilar va o‘qituvchilar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqotning yo‘qligi nafaqat texnik, balki psixologik to‘siq bo‘lib, zamonaviy axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalanish va onlayn videokonferensiyalarni tashkil etilsa ham baribir buni yengish ko‘pincha qiyin. Masofaviy ta’limning zamonaviy texnik vositalaridan foydalanishga tayyorlik va yaxshi texnik jihozlarga bo‘lgan ehtiyoj ham ayni damda muammo hisoblanadi. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, ixtisoslashtirilgan ta’lim jarayonini boshlashdan oldin masofaviy ta’lim tizimida qo‘llaniladigan texnik va dasturiy ta’minot bilan o‘qitish tizimining o‘ziga tayyorgarlikni tashkil etish kerak. Masofaviy ta’lim doimo qat’iy o‘z-o‘zini tarbiyalashni talab qiladi va uning natijasi bevosita talabalar ongi va mustaqilligiga bog‘liq. Talabaning bilimlarni o‘zlashtirish muvaffaqiyati va o‘qitish bosqichlaridan o‘tishi ularning mustaqilligiga bog‘liq. Masofaviy ta’limdan foydalanishni cheklaydigan salbiy nuqta - bu talabalarning o‘zi uchun o‘zi hamma narsani tashkillashtirishining zaifligi, motivatsiyaning yo‘qligi, ongli mustaqil ishlashga tayyor emasligidir. Muammoning ildizi o‘rta ta’lim tizimi bo‘lib, u o‘quvchining rejalashtirilgan bandligi va ko‘p tomonlama nazorat bilan tavsiflanadi. Masofaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qish imkoniyatini beradigan maktab va universitetda qo‘llaniladigan o‘qitish usullarining keskin tubdan farqi talabalar uchun psixologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. O‘quv jarayonining uzoqligi sababli laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlarni olib borishning imkoni yo‘qligi sababli amaliy bilimlarning yetishmasligi laboratoriyalar ta’limning ajralmas qismi bo‘lgan mutaxassisliklar uchun katta muammo hisoblanadi. Onlayn masofaviy ta’lim kurslarini ishlab chiqishning murakkabligi va mashaqqatliligi, o‘qituvchidan tashqari, tegishli sohalardan ma’lum miqdordagi mutaxassislarni jalb qilish zarurati, darslarni ishlab chiqish jarayonini murakkablashtiradi va masofaviy ta’limga butunlay o‘tishning qiyinchiliklaridan biridir.
Umumta’lim maktablari va oliy ta’lim muassasalarida masofaviy ta’lim samaradorligini oshirish masalasi bu jarayonda ishtirok etayotgan barchani tashvishga solmoqda. Samaradorlik masofaviy ta’lim tizimi faoliyatining asosiy xususiyatlaridan biridir. Samaradorlik maqsadni amalga oshirish darajasini, ko‘zlangan natijalarga erishishni, rejalashtirilgan natijaga yaqinlashish darajasini ifodalaydi. Bugungi kunga kelib, ko‘plab mamlakatlarning ta’lim tizimini masofaviy formatga o‘tkazish zarurati tufayli masofaviy ta’lim sezilarli darajada yaxshilanmoqda.
Ayni paytda kuzatilayotgan keng ko‘lamli o‘tish onlayn ta’lim samaradorligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda, ilgari faqat klassik ta’lim shaklida ishlagan ko‘plab o‘qituvchilar endi o‘z ish rejalarini yangi formatga o‘tkazmoqda, ko‘plab umumta’lim maktablari va oliy o‘quv yurtlari talabalari ham masofaviy ta’limga ko’nikmoqdalar. O‘qituvchilar va talabalarning yaxshi muvofiqlashtirilgan mehnati masofaviy ta’lim oldiga qo‘yilgan maqsadlarga erishish samaradorligini oshiradi. Shuningdek, o‘qituvchilarning kasbiy fazilatlari va talabalarga ma’lumotni eng samarali uzatish uchun zamonaviy texnik vositalardan foydalanishga tayyorligi muhimligini ta’kidlash kerak. Bu yerda o‘qituvchilarning barcha kerakli qurilma va dasturlardan bemalol foydalanishi, o‘rganish uchun mavzularni aniq va lo‘nda taqdim etishi hamda darsga ajratilgan vaqtdan unumli foydalanishi bu yerda muhim ahamiyatga ega. Jismoniy o‘zaro ta’sirsiz ko‘plab talabalar uchun yangi ma’lumotlarni o‘zlashtirish ancha qiyinlashishi mumkin va bu yerda o'qituvchining kasbiy fazilatlari o‘qituvchilarga bilimlarni istisnosiz barchaga tushunarli tarzda etkazishi asosiy rolni o‘ynaydi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, masofaviy ta’lim samaradorligi uchun talabalarning motivatsiyasi ham juda muhimdir va talabalarning o‘z-o‘zini anglashi va motivatsiyasini oshirish uchun individual yondashuvni topish kerak. Nazoratning past darajasi kuchli ichki motivatsiyani talab qiladi, uni o'quv jarayonida doimiy ravishda boshqacha tarzda oshirish kerak. Talaba oldiga qo‘yilgan aniq belgilangan maqsad katta ahamiyatga ega. Agar berilgan topshiriqlar darajasi talabaning tayyorgarlik darajasiga mos kelmasa, motivatsiya tezda pasayadi. Aks holda, ko‘plab talabalar bitirmaydilar. Masofaviy ta’lim kurslarini yaratishda talaba masofadan o‘qishning boshidanoq undan nima talab qilinishini bilishi kerakligi kabi qoidalarni esga olish kerak. O‘quv maqsadlari dasturda aniq va aniq ko‘rsatilishi kerak. Darsning davomiyligi ma’lumotni idrok etish qobiliyatiga katta ta’sir qiladi va masofaviy yondashuvda 20-40 daqiqa davom etish ideal deb hisoblanadi. Materialni yanada muvaffaqiyatli o‘zlashtirish uchun masofaviy ta’lim kursini nisbatan kichik, mantiqiy jihatdan yopiq qismlarga bo‘lish kerak. Strukturani qurishga qo‘yiladigan asosiy talablar: tarkibiy bo‘linmani taqsimlashning izchilligi, talabaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri har qanday strukturaviy birlikdan unga mantiqiy bog‘liq bo‘lgan boshqasiga o‘tish qobiliyati.
Shunday qilib, samaradorlik masofaviy ta’lim tizimi faoliyatining asosiy xususiyatlaridan biridir. Agar tavsiyalar bajarilsa, masofaviy ta’lim ancha samarali bo‘ladi va, ehtimol, boshqa ta’lim shakllaridan ham ustun bo‘ladi.
Foydalanilgan manbalar ro‘yxati
1. Крук Б.И. Избранные главы теории и практики дистанционного обучения/ Крук Б.И., Журавлева О.Б., Струкова Е.Г. // 2018. – С. 133–138.
2. Шарипов, Ф.В. Педагогические технологии дистанционного обучения/ Шарипов, Ф.В., Ушаков, В.Д. // 2016. – С. 120–126.
Fikrlar