0
1 025
PDF

АЛИШЕР НАВОИЙ АСАРЛАРИНИНГ 15 ТОМЛИК НАШРИДА ПОРСО ШАМСИЕВНИНГ ХИЗМАТЛАРИ

Annotatsiya

Порсо Шамсиев забардаст ўзбек матншуносидир. Унинг мутафаккир шоир Алишер Навоий асарларини нашр эттириш борасидаги хизматлари алоҳида эътирофга лойиқ. Мақолада Порсо Шамсиевнинг навоийшунослик, хусусан, шоир асарларининг 15 томлик нашридаги беқиёс хизматлари кўрсатиб берилган. У ўзининг илмий-назарий хулосалари билан ўзбек матншунослиги ривожланишига муносиб ҳисса қўшди.

Kalit so'z

матн, манба, ирфон, тасаввуф, нашр, текстология, тамойил, матншунос, изоҳ, илова.

Muallif

Зулайҳо РАҲМОНОВА, ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти катта илмий ходими, филология фанлари бўйича фалсафа доктори

АЛИШЕР НАВОИЙ АСАРЛАРИНИНГ 15 ТОМЛИК НАШРИДА ПОРСО ШАМСИЕВНИНГ ХИЗМАТЛАРИ

 

Зулайҳо РАҲМОНОВА,

ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори 

институти катта илмий ходими, 

филология фанлари бўйича фалсафа доктори

 

Атоқли олим Порсо Шамсиев фаолиятидагина эмас, ўзбек матншунослиги тарихида ҳам Навоий асарларининг нашри алоҳида бир ҳодиса, тадқиқ этилиши лозим мавзулардандир. Бу ҳақида “Навоий асарлари матнларини ўрганишнинг баъзи масалалари” тадқиқотида Порсо Шамсиев: “Ўзбекистонда илмий текстология (матншунослик)нинг ривожланиш тарихи ўзбек халқининг улуғ шоири Алишер Навоий асарларини нашр этишга киришиш ишлари билан боғлиқ ҳолда бошланади. Навоий асарларини босмага тайёрлаш ва нашр этиш масалаларининг жиддий ва қизғин тус олиши эса, 1938 йилдан, яъни улуғ шоир туғилганига беш юз йил тўлиш кунини нишонлашга ҳозирлик кўришдан бошланади” [7: 1], – деган эди. 

 “… Навоий асарларини нашр этиш иши ўртага ташланганда қийин масала каби туйилар эди, ишни қай тахлидда, қай усулда бошлаш, қандай қилиб адабий асарларни оммага етказиш масаласи, адабиётшуносларимизни жиддий ўйловга солган эди” [7: 1], – дея мутафаккир шоир асарлари нашри жараёнлари баҳоланади. Маълум маънода, Навоий асарларини нашр этишнинг илмий-назарий тамойиллари устоз матншунос Порсо Шамсиев томонидан яратилди, десак хато бўлмайди. Чунки мазкур мавзу эволюциясида домланинг алоҳида ўрни бор. У нашрга тайёрлаш баробарида Навоий асарлари матнларини ўрганиш хусусида ҳам катта тадқиқотлар яратди. 

Алишер Навоий таваллудининг 525 йиллиги муносабати билан кўплаб олимларимизнинг саъй-ҳаракати натижасида шоир асарларининг 15 томлиги нашр этилди. Ушбу томларнинг барчасида Порсо Шамсиев таҳрир ҳайъати аъзоси, навоийшунос Суйима Ғаниева томонидан нашрга тайёрланган “Мажолис ун-нафоис”, яъни 12 томга масъул муҳаррир бўлган бўлса, 6-, 7-, 8-, 9-, 10-, 11-, 13-, 14-, 15-томлар – жами 9 том, асосан, устод матншунос томонидан нашрга тайёрланган. “Муҳокамат ул-луғатайн”, “Маҳбуб ул-қулуб”, “Муншаот”, “Вақфия”, “Хамсат ул-мутаҳаййирин”, “Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер”, “Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад”, “Назм ул-жавоҳир”, “Арбаин” каби асарлар ҳамда “Хамса” таркибидаги барча достонлар шулар жумласидандир.

Порсо Шамсиевда амалий бир тажриба Навоийнинг “Танланган асарлар” сериясидаги нашридан мавжуд эди. Унда ҳам кўпгина томлар Порсо Шамсиев томонидан нашрга тайёрлаган. Ушбу нашрда қўлёзмаларни солиштириш, турли нусхаларни қиёсий ўрганиб, матншуносликдаги илк катта меҳнат қилинган ҳамда асарларга изоҳ ёзиш, луғат ва кўрсаткичлар беришнинг назарий тамойиллари яратилган эди. 

Албатта, адабиёт ва адабиётшуносликнинг давр билан ҳамнафаслиги оддий бир ҳақиқатдир. Тарих жамиятни ўзгартиришга ҳиссасини қўшган адабиёт намуналари бўлганлигига гувоҳлик берса-да, адабиётнинг у ёки бу зайлда давр ва муҳитга тобелиги кўпроқ. Аммо адабиётшуносликнинг эрк ва адолатни тарғиб қилган адабиётни ҳам замона зайлига қарам эттириши бир фожиа ва энг ачинарлисидир. Шу маънода Навоий асарларининг 15 томлиги нашри ҳам мана шундай маънавий қурбонликлар билан бўлганлиги аниқ. Бугун мазкур нашрдан тушириб қолдирилган ўринлар ва уларнинг Навоий ижодиёти ва шахсиятини белгилашдаги муҳим аҳамияти ҳақида гапириш осон. Бироқ мана шу камчиликлар эвазига бўлса-да, миллатнинг маънавий таянчларидан бўлган даҳо ижодкор асарларининг халққа содда тарзда қайтарилишининг ўзиёқ катта бир жасоратни талаб қилган. Нашрдаги кемтикларнинг сабаби ҳам халқдан яширин қолмаган. Айниқса, мана шу ўринларда забардаст матншуноснинг зукколигига, унинг Навоийни ҳам шоир, ҳам мутасаввиф сифатида англаганига тан бериш керак. Янаям домланинг ҳақиқатни айтиш учун йўл топа олишдаги маҳорату фиросати матншуносликдаги алоҳида бир ҳодиса эканлигини таъкидлаш зарур. “Ҳайрат ул-аброр” достони учун ёзилган изоҳда Порсо Шамсиев шундай дейди: “Ўтмишда мусулмонлар ўртасида ислом ақидаларига кўра, ҳар бир ишни арабча “Бисмилло…” деган ибора билан бошланувчи жумлани тўлиқ ёки қисқача айтиб бошлаш, китоб, рисола ва бошқа ёзувларни ҳам шу жумла билан бошлаш сингишиб кетган эди. Шунингдек, Навоийдан илгари “Хамса” ёзган шоирлар ҳам биринчи достонларнинг биринчи мисраи қилиб мазкур жумлани оладилар ва “ҳамд” (мақтов)нинг биринчи қисми сифатида бу жумлани кенг таҳлил қиладилар. Устозлари каби Навоий ҳам “Ҳайрат ул-аброр” биринчи достоннинг биринчи мисраини “Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм” жумласи билан бошлайди ва бу бобда шу жумлани кенг изоҳлайди. Шундан кейин яна ўша даврлардаги одатга кўра, бир боб “ҳамд” (Худони мақташ), тўрт боб муножот (Худога ёлвориш) ва беш боб наът (пайғамбар мадҳияси) берилади. Гарчи бу тардицион бобларда шоирнинг маълум даражада баъзи бир фалсафий, ижтимоий фикрлари акс этса-да, лекин бу боблар достонга бевосита алоқадор эмас. Оммавий нашрларда бундай бобларга эҳтиёж тушмас. Шундай мулоҳазаларга биноан бу достоннинг ва бошқа достонларнинг ҳам ушбу нашрида шундай боблари тушириб қолдирилди" [1:244-245]. Каттароқ бўлса-да, иқтибосни айнан келтирдик. Чунки бундай изоҳлар ҳар бир достонда алоҳида берилган. Шунчаки тушириб қолдирилган боблар рақамланмасдан, уларнинг нима ҳақида эканлиги атрофлича шарҳланган. Жумладан, “Фарҳод ва Ширин” достони изоҳи ҳам тушириб қолдирилган боблар тўғрисида бошланади: “Булар “ҳамд” (1-2 боб), “Муножот” (3 боб), “наът” (4 боб), “меърож” – пайғамбарнинг кўкка чиқиши (5- боб), Султон Ҳусайн мадҳи ( 10 боб), шаҳзода Бадиуззамон мадҳи (11боб)дан иборат бўлиб, жами еттита бобдир” [2: 418]. Бу изоҳлардан хабордор ўқувчи туширилган бобларнинг нима ҳақида эканлигини дарров фаҳмлаган.

Алишер Навоий асарлари, хусусан, “Хамса” достонлари илмий-танқидий матнини яратиш ва нашр этиш учун кўп изланишлар олиб борганлигини олим ўз асарларида эътироф этган. Порсо Шамсиев ўзидан олдинги шарқ ва ғарб матншуносларининг фаолиятини, матншунослик тамойилларини пухта ўрганган. Бироқ устод С.Айний тажрибаларини эътироф этиб: “… Бу ерда атоқли ёзувчи, марҳум Садриддин Айнийнинг “Хамса” достони устидаги қимматли илмий ишини алоҳида қайд этиш керак. С.Айний “Хамса” достонларини моҳирлик билан қисқартириб, қисқарган жойларини насрий йўл билан бадиий ифодасини берди. Асарнинг кўп саҳифаларини илмий изоҳлар билан безатди. Шу билан мухтасар “Хамса”ни элга манзур қилди…” [8:42], – дейди. Аслида асарлардаги изоҳлар асл матнни халққа етказиш, тушунтириш учун бир восита эди. 

Ҳатто Порсо Шамсиев баъзи ўринларда Садриддин Айнийнинг Навоий “Хамса”сини қисқартириб тайёрланган нашридан иқтибослар олади: “Бу ерда устоз Садриддин Айний бир воқеани келтиради: Восифий ҳикоятига кўра, Навоий ҳаёт вақтида унинг:

Дин офати бир муғбачайи моҳлиқодур,

майхораву бебок,

Ким ишқидин онинг ватаним дайри фанодур,

сармасту ёқам чок.

Матлаъли мустазодига Хожа Абдулло Марварид деган бастакор бир куй яратган. У вақтларда Ҳиротда бу куй чалинмаган уй йўқ эди”. 

Восифийнинг айтишига қараганда, бир базмда ҳофизлар шу мустазодни айтаётганда мажлис аҳли ёқаларини йиртганлар, бу ҳолни тасодифан Навоийнинг ўзи ҳам кўрган. Навоий бу ерда ўша куй ва ўша ҳолатга ишора қилади. (Алишер Навоий. “Хамса”. Қисқартириб нашрга тайёрловчи С.Айний. Ўздавнашр. 1947. Бет 19.) [1:254]”. 

Порсо Шамсиевнинг “Изоҳлар” остида берган маълумотлари сўзлар маъносини англатувчи луғат, баъзи сўзларнинг истилоҳий маъноси, баъзи байтларнинг шарҳидан иборат. “Бу уч байт маъноси”, “Байт мазмуни”, “Бу шеърнинг мазмуни”, “Бу байт хулосаси” дея матншунос ҳар бир байт устида ижодий ёндашади ва ўзининг диний, тасавввуфий, адабий жиҳатдан юксак билим савиясидан келиб чиққан ҳолда шарҳ ва луғатлар беради. 

Изоҳларда Порсо Шамсиев адабиётшуносгина эмас, етук тилшунос сифатида ҳам намоён бўлади.

Порсо Шамсиевнинг “Хамсатул мутаҳаййирин” ва ҳолатлар нашри ҳамда унинг изоҳлари ҳам таҳсинга лойиқ. Домла учун матн сўз ва маъно, зоҳир ва ботин уйғунлиги. Матннинг мазмун-моҳиятини теран англаши ҳар бир сўз ҳақида жиддий бош қотиришига олиб келган. Турли қўлёзмаларни солиштириб, тўғри хулосага келишга мажбур қилган. Бу ҳол, айниқса, унинг изоҳларида яққол кўзга ташланади. Ҳолотлар ва “Хамсатул мутаҳаййирин” сўнгида келтирилган изоҳ ва шеърий таржималар фикримизнинг далилидир. “Жомийнинг мурид-мухлислари, шогирдлари сон-саноқсиз эди. Лекин булар орасида Алишерчалик самимий мухлис ва яқин шогирд ҳамда бу самимият ва яқинликка Навоийчалик умрининг охиригача содиқ қолган киши топилмаса керак” [7:232], деган Порсо Шамсиев матншунос сифатида бу асарларни ўзига хос бир руҳи билан халққа етказишга ҳаракат қилган. 

Навоийнинг сўз танлашдаги ҳам маҳорати домланинг изоҳларида тўлақонли намоён бўлган. Масалан “Лайли ва Мажнун” достонидаги:

Дерлар сени дур, савоб эмас бу,

Сен жавҳари руҳу дур – қуруқ су,–

байтидаги “савоб эмас” бирикмасини – бир қарашда ажабланарли туюлган “тўғри эмас” дея изоҳлайди. Ва ўқувчи байтни такрор ўқиганда матншуноснинг илмига тан беради. Бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. 

Навоий асарлари нашрлари кейинчалик ҳам бир неча бор амалга оширилди. Аммо таъкидалаш жоизки, уларнинг барчасида 15 томлик нашр асос бўлди. Чунки мана шу нашрда Навоий асарларини нашр этишнинг методологик асослари ишлаб чиқилган ҳамда қўлёзмалар билан ишлашдаги энг оғир меҳнат қилинган эди. Қўлёзмалардаги маънавий характердаги ҳамда орфографик фарқлар, котибнинг хатоси, қолдирилган айрим сўзлар ва қатор байтлар кўрсатиб берилган эди. Миллат таълим ва тарбиясида ўзига хос ўринга эга Алишер Навоий асарларини мана шу тарзда халққа етказган матншунос Порсо Шамсиевни хотирлашга бурчлимиз. У яратган илмий-назарий асослар асосида Навоий асарларининг нашрини давом эттириш мақсадга мувофиқдир. 

 

Фойдаланилган адабиётлар

Навоий А. 15-томлик. Ҳайрат ул-аброр. 6-том. 1965.

Навоий А. 15-томлик. Фарҳод ва Ширин. 7-том. 1965.

Навоий А. 15-томлик. Лайли ва Мажнун. 8-том. 1966.

Навоий А. 15-томлик. Сабъаи сайёр. 9-том. 1966.

Иброҳим Ҳаққул. Тасаввуф ва шеърият. – Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991.

Раҳмонова З. ишқ, ирфон ва иршод. – Тошкент: “Тафаккур томчилари”, 2021. 

Шамсиев П. Навоий асарлари матнларини ўрганишнинг баъзи масалалари. – Тошкент: 1969.

Шамсиев П. Ўзбк матншунослигига оид тадқиқотлар. – Тошкент: 1986.

0
0
0

Muallif haqida ma'lumot

ID: 1111111111

Tahriryat
  • Mamlakat O`zbekiston

  • Mutaxassislik Iqtisodiyot

  • Ilmiy daraja Fan doktori (DS)

  • Ilmiy unvon Ilmiy unvonsiz

Fikrlar

Fikrlar

Qiymatni tanlang
Kommentariy qoldirish administrator tomonidan bloklangan

Sharhlar faqat ro'yxatdan o'tgan foydalanuvchilar tomonidan qo'shilishi mumkin. Kirish Yoki Roʻyxatdan oʻting